पातञ्जलयोगसूत्राणि सस्वर
॥ महर्षि पतञ्जलि प्रणीतं योगदर्शनम् ॥
॥ प्रथमोऽध्यायः ॥ ॥ समा॑धि-पा॒दः ॥
अ॒थ योगानु॑शास॒नम् ॥ १.१॥
योगश्चित्तवृत्ति॑निरो॒धः ॥ १.२॥
त॒दा द्र॒ष्टुः स्व॒रू॒पेऽ॑वस्था॒नम् ॥ १.३॥
वृत्तिसारूप्यमि॑तर॒त्र ॥ १.४॥
वृ॒त्त॒यः पञ्चतय्यः क्लि॑ष्टाऽक्लि॒ष्टाः ॥ १.५॥
प्र॒मा॒णवि॒प॒र्ययवि॒क॒ल्पनि॒द्रास्मृ॒तयः॑ ॥ १.६॥
प्र॒त्यक्षा॒नु॒माना॒ग॒माः प्र॑माणा॒नि ॥ १.७॥
वि॒प॒र्य॒यो मि॑थ्याज्ञा॒नमतद्रूप॑प्रति॒ष्ठम् ॥ १.८॥
श॒ब्दज्ञा॒ना॒नुपा॒ती वस्तुशून्यो॑ विक॒ल्पः ॥ १.९॥
अ॒भा॒वप्रत्ययालम्बना वृ॑त्तिर्नि॒द्रा ॥ १.१०॥
अ॒नु॒भूतविषया॒सम्प्रमोषः॑ स्मृ॒तिः ॥ १.११॥
अ॒भ्या॒सवै॒रा॒ग्या॒भ्यां त॑न्निरो॒धः ॥ १.१२॥
त॒त्र स्थि॒तौ य॑त्नोऽभ्या॒सः ॥ १.१३॥
स॒ तु दी॒र्घकालनै॒रन्तर्यस॒त्कारा॒सेवि॒तो दृ॑ढभू॒मिः ॥ १.१४॥
दृ॒ष्टानुश्रविकवि॒ष॒यवि॒तृष्णस्य व॒शीकारसंज्ञा॑ वैरा॒ग्यम् ॥ १.१५॥
त॒त्प॒रं पु॒रु॒षख्या॒तेर्गुण॑वैतृ॒ष्ण्यम् ॥ १.१६॥
वि॒त॒र्कवि॒चा॒रा॒नन्दा॒स्मि॒तारूपा॒नु॒ग॒मात् स॑म्प्रज्ञा॒तः ॥ १.१७॥ (स्मितास्वरूपानुगमात्, स्मितानुगमात्)
वि॒रा॒मप्रत्यया॒भ्या॒सपू॒र्वः सं॒स्कारशे॒षोऽ॒न्यः ॥ १.१८॥
भ॒वप्र॒त्य॒यो विदेहप्रकृति॑लया॒नाम् ॥ १.१९॥
श्र॒द्धावी॒र्यस्मृ॒तिस॒मा॒धिप्र॒ज्ञापूर्वक इ॑तरे॒षाम् ॥ १.२०॥
तीव्रसंवेगाना॑मास॒न्नः ॥ १.२१॥
मृ॒दुम॒ध्या॒धिमा॒त्र॒त्वात् ततोऽपि॑ विशे॒षः ॥ १.२२॥
ईश्वरप्रणि॑धाना॒द्वा ॥ १.२३॥
क्ले॒शक॒र्मवि॒पा॒का॒श॒यैर॒प॒रामृष्टः पुरुषविशेष॑ ईश्व॒रः ॥ १.२४॥
त॒त्र नि॒र॒तिश॒यं सर्वज्ञ॑बी॒जम् ॥ १.२५॥ (सर्वज्ञत्वबीजम्)
स पू॒र्वेषामपि गुरुः कालेनान॑वच्छे॒दात् ॥ १.२६॥
त॒स्य वा॒चकः प्र॒णवः॑ ॥ १.२७॥
तज्ज॒पस्तदर्थ॑भाव॒नम् ॥ १.२८॥
त॒तः प्र॒त्यक्चे॒त॒ना॒धिग॒मोऽ॒प्यन्तराया॑भाव॒श्च ॥ १.२९॥
व्या॒धिस्त्या॒नसं॒शयप्र॒मा॒दा॒लस्या॒वि॒र॒ति-
भ्रा॒न्तिदर्शना॒ल॒ब्धभू॒मिकत्वा॒न॒व॒स्थि॒त॒त्वानि
चि॒त्तवि॒क्षे॒पास्तेऽ॑न्तरा॒याः ॥ १.३०॥
दुः॒खदौ॒र्मनस्या॒ङ्ग॒मेजयत्वश्वा॒सप्र॒श्वा॒सा विक्षेपस॑हभु॒वः ॥ १.३१॥
तत्प्र॒ति॒षे॒धा॒र्थमेकत॑त्त्वाभ्या॒सः ॥ १.३२॥
मै॒त्रीक॒रु॒णामु॒दि॒तो॒पे॒क्षा॒णां सु॒खदुः॒खपुण्यापुण्यवि॑षया॒णां
भा॒वनातश्चित्त॑प्रसा॒दनम् ॥ १.३३॥
प्र॒च्छर्दनवि॒धा॒र॒णा॒भ्यां वा॑ प्राण॒स्य ॥ १.३४॥
वि॒ष॒य॒व॒ती वा प्र॒वृ॒त्तिरु॒त्प॒न्ना म॒न॒सः स्थि॑तिनि॒ब॒न्धि॒नी ॥ १.३५॥
विशोका वा॑ ज्योतिष्म॒ती ॥ १.३६॥
वीतरागविषयं॑ वा चि॒त्तम् ॥ १.३७॥
स्व॒प्ननि॒द्राज्ञानाल॑म्बनं॒ वा ॥ १.३८॥
यथाभिमत॑ध्याना॒द्वा ॥ १.३९॥
प॒र॒माणु प॒र॒मम॒ह॒त्त्वान्तोऽस्य व॑शीका॒रः ॥ १.४०॥
क्षी॒णवृ॒त्तेर॒भिजातस्येव॑ म॒णेर्ग्र॒ही॒तृग्र॒ह॒णग्रा॒ह्येषु
तत्स्थतद॒ञ्ज॒न॒ता स॑माप॒त्तिः ॥ १.४१॥
तत्र श॒ब्दा॒र्थज्ञा॒नवि॒क॒ल्पैः स॒ङ्की॒र्णा स॒वि॒त॒र्का स॑माप॒त्तिः ॥ १.४२॥
स्मृ॒ति॒प॒रि॒शु॒द्धौ स्व॒रू॒पशू॒न्येवा॒र्थमा॒त्रनि॒र्भा॒सा नि॑र्वित॒र्का ॥ १.४३॥
ए॒तयैव स॒वि॒चा॒रा नि॒र्वि॒चा॒रा च सूक्ष्मविषया॑ व्याख्या॒ता ॥ १.४४॥
सू॒क्ष्मवि॒ष॒य॒त्वं चालिङ्गपर्य॑वसा॒नम् ॥ १.४५॥
ता एव सबीजः॑ समा॒धिः ॥ १.४६॥
नि॒र्वि॒चारवै॒शा॒र॒द्येऽध्यात्म॑प्रसा॒दः ॥ १.४७॥
ऋ॒त॒म्भ॒रा त॑त्र प्र॒ज्ञा ॥ १.४८॥
श्रु॒ता॒नुमानप्र॒ज्ञा॒भ्याम॒न्यवि॒ष॒या विशे॑षार्थ॒त्वात् ॥ १.४९॥
त॒ज्जः॒ सं॒स्कारोऽन्यसंस्कारप्र॑तिब॒न्धी ॥ १.५०॥
त॒स्या॒पि नि॒रो॒धे स॒र्वनि॒रो॒धान्निर्बी॑जः समा॒धिः ॥ १.५१॥
॥ इति पतञ्जलि-विरचिते योग-सूत्रे प्रथमः समा॑धि-पा॒दः ॥
॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥ ॥ साध॑न-पा॒दः ॥
त॒पः॒स्वा॒ध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रि॑यायो॒गः ॥ २.१॥
स॒मा॒धिभा॒वनार्थः क्ले॒शत॒नू॒क॒र॒णा॒र्थश्च ॥ २.२॥
अ॒वि॒द्या॒स्मि॒तारा॒गद्वे॒षा॒भि॒नि॒वे॒शाः क्ले॒शाः ॥ २.३॥
अ॒वि॒द्या क्षे॒त्रमु॑त्तरे॒षां प्र॒सु॒प्तत॒नुवि॒च्छि॒न्नो॑दारा॒णाम् ॥ २.४॥
अ॒नि॒त्या॒शु॒चिदुः॒खा॒ना॒त्मसु नि॒त्यशु॒चिसु॒खात्मख्याति॑र॒वि॒द्या ॥ २.५॥
दृ॒ग्द॒र्शनश॒क्त्योरे॒का॒त्म॒तेवा॑स्मि॒ता ॥ २.६॥
सु॒खा॒नुश॒यी रागः ॥ २.७॥
दुः॒खा॒नुश॒यी द्वेषः ॥ २.८॥
स्व॒र॒सवा॒ही वि॒दु॒षोऽपि त॒था॒रूढोऽ॒भि॒नि॒वेशः ॥ २.९॥
ते प्र॒तिप्र॒स॒वहे॒याः सू॒क्ष्माः ॥ २.१०॥
ध्या॒नहे॒यास्तद्वृत्तयः ॥ २.११॥
क्ले॒शमू॒लः क॒र्मा॒श॒यो दृ॒ष्टादृष्टजन्मवे॑दनी॒यः ॥ २.१२॥
स॑ति मू॒ले त॑द्विपा॒को जात्या॑युर्भो॒गाः ॥ २.१३॥
ते ह्ला॒दप॒रि॒ताप॑फ॒लाः पुण्यापुण्यहे॑तु॒त्वात् ॥ २.१४॥
प॒रि॒णामतापसं॒स्कार॑दुः॒खैर्गु॒णवृ॒त्तिवि॒रो॒धाच्च
दुः॒खमेव सर्वं॑ विवे॒किनः ॥ २.१५॥
हे॒यं दुः॒खम॑नाग॒तम् ॥ २.१६॥
द्र॒ष्टृ॒दृश्य॒योः सं॒यो॒गो हे॑यहे॒तुः ॥ २.१७॥
प्र॒का॒शक्रि॒यास्थि॑तिशी॒लं भू॒तेन्द्रियात्म॒कं
भो॒गापवर्गा॒र्थं दृ॒श्यम् ॥ २.१८॥
वि॒शे॒षाविशेषलि॒ङ्ग॒मा॒त्रालिङ्गानि गुण॑पर्वा॒णि ॥ २.१९॥
द्र॒ष्टा दृ॑शिमा॒त्रः शु॒द्धोऽपि प्र॒त्यया॑नुप॒श्यः ॥ २.२०॥
त॒द॒र्थ ए॒व दृ॑श्यस्या॒त्मा ॥ २.२१॥
कृ॒ता॒र्थं प्र॑ति न॒ष्टमप्य॒न॒ष्टं तदन्यसाधा॑रण॒त्वात् ॥ २.२२॥
स्वस्वा॒मिश॒क्त्योः स्व॒रू॒पोपलब्धिहेतुः सं॒योगः ॥ २.२३॥
त॒स्य हेतु॑र॒वि॒द्या ॥ २.२४॥
त॒द॒भा॒वात् सं॒यो॒गाभा॒वो हा॒नं तद्दृशेः᳚ कैव॒ल्यम् ॥ २.२५॥
वि॒वे॒कख्यातिर॒वि॒प्ल॒वा हा॑नोपा॒यः ॥ २.२६॥
त॒स्य स॒प्त॒धा प्रान्तभूमिः॑ प्र॒ज्ञा ॥ २.२७॥
योगाङ्गानु॑ष्ठा॒नाद॒शु॒द्धिक्ष॒ये ज्ञा॒नदी॒प्तिरा विवेक॑ख्या॒तेः ॥ २.२८॥
य॒मनि॒य॒मा॒सनप्रा॒णायामप्र॒त्या॒हारधा॒र॒णाध्या॒नस॒मा॒धयोऽष्टा॑वङ्गा॒नि ॥ २.२९॥
अ॒हिं॒सास॒त्या॒स्ते॒यब्र॒ह्म॒चर्या॒प॒रि॒ग्र॒हा य॒माः ॥ २.३०॥
जा॒तिदे॒शका॒लस॒म॒या॒न॒व॒च्छि॒न्नाः सा॒र्वभौ॒मा म॑हाव्र॒तम् ॥ २.३१॥
शौ॒चस॒न्तोषतपःस्वा॒ध्यायेश्वरप्रणिधानानि॑ निय॒माः ॥ २.३२॥
वि॒त॒र्कबा॒ध॒ने प्रतिपक्ष॑भाव॒नम् ॥ २.३३॥
वि॒त॒र्का हिं॒सादयः कृ॒तका॒रि॒ता॒नु॒मो॒दि॒ता लो॒भक्रो॒धमो॒हपू॒र्व॒का
मृ॒दुम॒ध्या॒धि॒मा॒त्रा दुः॒खा॒ज्ञा॒ना॒न॒न्तफ॒ला इति प्र॒तिपक्ष॑भाव॒नम् ॥ २.३४॥
अ॒हिं॒साप्र॑तिष्ठा॒यां तत्स॒न्नि॒धौ वै॑रत्या॒गः ॥ २.३५॥
स॒त्यप्र॑तिष्ठा॒यां क्रि॒याफला॑श्रय॒त्वम् ॥ २.३६॥
अ॒स्ते॒यप्र॑तिष्ठा॒यां सर्वरत्नो॑पस्था॒नम् ॥ २.३७॥
ब्र॒ह्म॒च॒र्यप्र॑तिष्ठा॒यां वी॑र्यला॒भः ॥ २.३८॥
अप॒रि॒ग्र॒ह॒स्थै॒र्ये ज॒न्मक॒थ॒न्तासम्बोधः ॥ २.३९॥
शौ॒चात् स्वा॒ङ्गजु॒गु॒प्सा प॒रैर॑संस॒र्गः ॥ २.४०॥
स॒त्त्वशु॒द्धिसौ॒मनस्यै॒काग्र्येन्॒द्रियजया॒त्मदर्शनयोग्य॑त्वानि॒ च ॥ २.४१॥
स॒न्तो॒षादनुत्तमसु॑खला॒भः ॥ २.४२॥
का॒येन्द्रियसिद्धिर॒शु॒द्धिक्ष॒यात् तपसः ॥ २.४३॥
स्वा॒ध्या॒याद् इ॒ष्टदे॒व॒तासम्प्रयोगः ॥ २.४४॥
स॒मा॒धिसि॒द्धिरीश्वरप्र॑णिधा॒नात् ॥ २.४५॥
स्थिरसुख॑म् आस॒नम् ॥ २.४६॥
प्र॒य॒त्नशैथिल्यानन्तस॑माप॒त्ति॒भ्याम् ॥ २.४७॥
ततो द्व॒न्द्वान॑भिघा॒तः ॥ २.४८॥
त॒स्मिन्सति श्वा॒सप्र॒श्वा॒स॒योर्ग॒ति॒वि॒च्छेदः प्रा॑णाया॒मः ॥ २.४९॥
बा॒ह्या॒भ्यन्तरस्त॒म्भवृ॒त्तिर्दे॒शका॒लस॒ङ्ख्याभिः
प॒रि॒दृ॒ष्टो दी॑र्घसू॒क्ष्मः ॥ २.५०॥
बा॒ह्या॒भ्यन्तरवि॒ष॒या॒क्षे॒पी चतुर्थः ॥ २.५१॥
त॒तः॒ क्षी॒य॒ते प्रकाशा॑वर॒णम् ॥ २.५२॥
धा॒र॒णासु च योग्यता॑ मन॒सः ॥ २.५३॥
स्ववि॒ष॒या॒स॒म्प्रयो॒गे चि॒त्त॒स्व॒रूपानुकार॑ इ॒वे॒न्द्रि॒या॒णां प्र॑त्याहा॒रः ॥ २.५४॥
त॒तः॒ प॒र॒मा वश्यते॑न्द्रिया॒णाम् ॥ २.५५॥
॥ इति पतञ्जलि-विरचिते योग-सूत्रे द्वितीयः साध॑न-पा॒दः ॥
॥ तृतीयोऽध्यायः ॥ ॥ विभू॑ति-पा॒दः ॥
दे॒शबन्धश्चित्तस्य॑ धार॒णा ॥ ३.१॥
त॒त्र प्रत्ययैकतान॑ता ध्या॒नम् ॥ ३.२॥
त॒दे॒वा॒र्थमा॒त्रनि॒र्भा॒सं स्व॒रूपशून्यमिव॑ समा॒धिः ॥ ३.३॥
त्रयमेकत्र॑ संय॒मः ॥ ३.४॥
तज्ज॒यात्प्र॑ज्ञालो॒कः ॥ ३.५॥
तस्य भूमि॑षु वि॒नि॒योगः ॥ ३.६॥
त्र॒यमन्तरङ्गं॑ पूर्वे॒भ्यः ॥ ३.७॥
त॒द॒पि ब॒हि॒र॒ङ्गं नि॑र्बीज॒स्य ॥ ३.८॥
व्यु॒त्थाननि॒रो॒धसं॒स्कार॒योर॒भि॒भ॒वप्रा॑दुर्भा॒वौ
नि॒रो॒धक्षणचि॒त्तान्व॒यो निरोधप॑रिणा॒मः ॥ ३.९॥
तस्य प्र॒शान्तवाहिता॑ संस्का॒रात् ॥ ३.१०॥
स॒र्वार्थतै॒काग्र॒त॒योः क्ष॒यो॒द॒यौ चि॒त्तस्य स॒माधिप॑रिणा॒मः ॥ ३.११॥
त॒तः पु॒नः शा॒न्तोदि॒तौ तु॒ल्यप्र॒त्य॒यौ चि॒त्तस्यैकाग्रताप॑रिणा॒मः ॥ ३.१२॥
ए॒तेन भू॒तेन्द्रियेषु ध॒र्मल॒क्ष॒णा॒व॒स्थाप॒रि॒णा॒मा व्या॑ख्या॒ताः ॥ ३.१३॥
शा॒न्तो॒दि॒ता॒व्य॒प॒देश्यधर्मानुपा॑ती ध॒र्मी ॥ ३.१४॥
क्रमान्यत्वं परिणामान्य॑त्वे हे॒तुः ॥ ३.१५॥
प॒रि॒णा॒म॒त्र॒य॒सं॒य॒माद् अतीतानाग॑तज्ञा॒नम् ॥ ३.१६॥
श॒ब्दार्थप्र॒त्य॒या॒नामि॒त॒रेत॒राध्या॒सात्
सङ्करस्तत्प्र॒वि॒भागसं॒य॒मात्सर्वभूतरु॑तज्ञा॒नम् ॥ ३.१७॥
सं॒स्कारसा॒क्षात्क॒र॒णात्पूर्वजा॑तिज्ञा॒नम् ॥ ३.१८॥
प्र॒त्ययस्य परचि॑त्तज्ञा॒नम् ॥ ३.१९॥
न॒ च तत्सा॒लम्ब॒नं तस्याविषयी॑भूत॒त्वात् ॥ ३.२०॥
का॒यरू॒पसं॒य॒मात्तद्ग्रा॒ह्यश॒क्तिस्त॒म्भे
च॒क्षुःप्र॒का॒शास॒म्प्रयो॒गेऽ॑न्तर्धा॒नम् ॥ ३.२१॥
सो॒पक्र॒मं नि॒रु॒पक्र॒मं च कर्म
तत्सं॒य॒माद॒प॒रा॒न्तज्ञा॒नमरि॑ष्टेभ्यो॒ वा ॥ ३.२२॥
मैत्र्यादि॑षु ब॒ला॒नि ॥ ३.२३॥
बलेषु हस्तिब॑लादी॒नि ॥ ३.२४॥
प्र॒वृ॒त्त्यालो॒कन्या॒सात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृ॑ष्टज्ञा॒नम् ॥ ३.२५॥
भुवनज्ञानं सूर्ये॑ संय॒मात् ॥ ३.२६॥
चन्द्रे ताराव्यू॑हज्ञा॒नम् ॥ ३.२७॥
ध्रुवे तद्ग॑तिज्ञा॒नम् ॥ ३.२८॥
नाभिचक्रे कायव्यू॑हज्ञा॒नम् ॥ ३.२९॥
कण्ठकूपे क्षुत्पिपासा॑निवृ॒त्तिः ॥ ३.३०॥
कू॒र्मना॒ड्यां स्थै॒र्यम् ॥ ३.३१॥
मूर्धज्योतिषि सिद्ध॑दर्श॒नम् ॥ ३.३२॥
प्रा॒तिभा॒द्वा स॒र्वम् ॥ ३.३३॥
हृ॒द॒ये चि॑त्तसं॒वित् ॥ ३.३४॥
स॒त्त्वपु॒रु॒ष॒योर॒त्य॒न्तास॒ङ्कीर्ण॒योः प्र॒त्य॒यावि॒शे॒षो भोगः
प॒रा॒र्थ॒त्वात्स्वा॒र्थसं॒य॒मात्पुरु॑षज्ञा॒नम् ॥ ३.३५॥