📚 Brahmasutrani Sanskrit PDF & Online Reader (ब्रह्मसूत्राणि)

ब्रह्मसूत्राणि ॐ ॥ श्री गुरुभ्यो नमः हरिः ॐ ॥ ॥ श्री बादरायणाभिधेयश्रीवेदव्यासमहर्षिप्रणीतानि श्री ब्रह्मसूत्राणि ॥ ॥ अथ प्रथमोऽध्यायः ॥ ॐ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॐ ॥ १.१.१ ॥ ॐ जन्माद्यस्य यतः ॐ ॥ १.१.२ ॥ ॐ शास्त्रयोनित्वात् ॐ ॥ १.१.३ ॥ ॐ तत्तुसमन्वयात् ॐ ॥ १.१.४ ॥ ॐ ईक्षतेर्नाशब्दम् ॐ ॥ १.१.५ ॥ ॐ गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ॐ ॥ १.१.६ ॥ ॐ तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॐ ॥ १.१.७ ॥ ॐ हेयत्वावचनाच्च ॐ ॥ १.१.८ ॥ ॐ स्वाप्ययात् ॐ ॥ १.१.९ ॥ ॐ गतिसामान्यात् ॐ ॥ १.१.१० ॥ ॐ श्रुतत्वाच्च ॐ ॥ १.१.११ ॥ ॐ आनन्दमयोऽभ्यासात् ॐ ॥ १.१.१२ ॥ ॐ विकारशब्दान्नेतिचेन्न प्राचुर्यात् ॐ ॥ १.१.१३ ॥ ॐ तद्धेतुव्यपदेशाच्च ॐ ॥ १.१.१४ ॥ ॐ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॐ ॥ १.१.१५ ॥ ॐ नेतरोऽनुपपत्तेः ॐ ॥ १.१.१६ ॥ ॐ भेदव्यपदेशाच्च ॐ ॥ १.१.१७ ॥ ॐ कामाच्च नानुमानापेक्षा ॐ ॥ १.१.१८ ॥ ॐ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॐ ॥ १.१.१९ ॥ ॐ अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॐ ॥ १.१.२० ॥ ॐ भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॐ ॥ १.१.२१ ॥ ॐ आकाशस्तल्लिङ्गात् ॐ ॥ १.१.२२ ॥ ॐ अत एव प्राणः ॐ ॥ १.१.२३ ॥ ॐ ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॐ ॥ १.१.२४ ॥ ॐ छन्दोऽभिधानान्नेतिचेन्न तथाचेतोऽर्पणनिगदात्तथा हि दर्शनम् ॐ ॥ १.१.२५ ॥ ॐ भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॐ ॥ १.१.२६ ॥ ॐ उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॐ ॥ १.१.२७ ॥ ॐ प्राणस्तथानुगमात् ॐ ॥ १.१.२८ ॥ ॐ नवक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् ॐ ॥ १.१.२९ ॥ ॐ शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् ॐ ॥ १.१.३० ॥ ॐ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासत्रैविद्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् ॐ ॥ १.१.३१ ॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषु प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः ॐ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॐ ॥ १.२.१ ॥ ॐ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॐ ॥ १.२.२ ॥ ॐ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॐ ॥ १.२.३ ॥ ॐ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॐ ॥ १.२.४ ॥ ॐ शब्दविशेषात् ॐ ॥ १.२.५ ॥ ॐ स्मृतेश्च ॐ ॥ १.२.६ ॥ ॐ अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॐ ॥ १.२.७ ॥ ॐ सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॐ ॥ १.२.८ ॥ ॐ अत्ता चराचरग्रहणात् ॐ ॥ १.२.९ ॥ ॐ प्रकरणाच्च ॐ ॥ १.२.१० ॥ ॐ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॐ ॥ १.२.११ ॥ ॐ विशेषणाच्च ॐ ॥ १.२.१२ ॥ ॐ अन्तर उपपत्तेः ॐ ॥ १.२.१३ ॥ ॐ स्थानादिव्यपदेशाच्च ॐ ॥ १.२.१४ ॥ ॐ सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॐ ॥ १.२.१५ ॥ ॐ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ॐ ॥ १.२.१६ ॥ ॐ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः ॐ ॥ १.२.१७ ॥ ॐ अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॐ ॥ १.२.१८ ॥ ॐ न च स्मार्तमतद्धर्माभिपालात् ॐ ॥ १.२.१९ ॥ ॐ शरीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॐ ॥ १.२.२० ॥ ॐ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॐ ॥ १.२.२१ ॥ ॐ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां नेतरौ ॐ ॥ १.२.२२ ॥ ॐ रूपोपन्यासाच्च ॐ ॥ १.२.२३ ॥ ॐ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॐ ॥ १.२.२४ ॥ ॐ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॐ ॥ १.२.२५ ॥ ॐ शब्दादिभ्योऽन्तः प्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा (पाठेभद प्रतिष्ठानाच्च नेति चेन्न) दृष्ट्युपदेशादसम्भवात्पुरुषविध्मपि चैनमधीयते ॐ ॥ १.२.२६ ॥ ॐ अत एव न देवता भूतं च ॐ ॥ १.२.२७ ॥ ॐ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॐ ॥ १.२.२८ ॥ ॐ अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यः ॐ ॥ १.२.२९ ॥ ॐ अनुस्मृतेर्बादरिः ॐ ॥ १.२.३० ॥ ॐ सम्पत्तेरिति जैमिनिः तथा हि दर्शयति ॐ ॥ १.२.३१ ॥ ॐ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॐ ॥ १.२.३२ ॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषु प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः समाप्तः ॐ द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॐ ॥ १.३.१ ॥ ॐ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॐ ॥ १.३.२ ॥ ॐ नानुमानमतच्छब्दात् ॐ ॥ १.३.३ ॥ ॐ प्राणभृच्च ॐ ॥ १.३.४ ॥ ॐ भेदव्यपदेशात् ॐ ॥ १.३.५ ॥ ॐ प्रकरणात् ॐ ॥ १.३.६ ॥ ॐ स्थित्यदनाभ्यां च ॐ ॥ १.३.७ ॥ ॐ भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॐ ॥ १.३.८ ॥ ॐ धर्मोपपत्तेश्च ॐ ॥ १.३.९ ॥ ॐ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॐ ॥ १.३.१० ॥ ॐ सा च प्रशासनात् ॐ ॥ १.३.११ ॥ ॐ अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॐ ॥ १.३.१२ ॥ ॐ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॐ ॥ १.३.१३ ॥ ॐ दहर उत्तरेभ्यः ॐ ॥ १.३.१४ ॥ ॐ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॐ ॥ १.३.१५ ॥ ॐ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॐ ॥ १.३.१६ ॥ ॐ प्रसिद्धेश्च ॐ ॥ १.३.१७ ॥ ॐ इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् ॐ ॥ १.३.१८ ॥ ॐ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॐ ॥ १.३.१९ ॥ ॐ अन्यार्थश्च परामर्शः ॐ ॥ १.३.२० ॥ ॐ अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॐ ॥ १.३.२१ ॥ ॐ अनुकृतेस्तस्य च ॐ ॥ १.३.२२ ॥ ॐ अपि स्मर्यते ॐ ॥ १.३.२३ ॥ पाठभेद अपि च स्मर्यते ॐ शब्दादेव प्रमितः ॐ ॥ १.३.२४ ॥ ॐ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॐ ॥ १.३.२५ ॥ ॐ तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् ॐ ॥ १.३.२६ ॥ ॐ विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॐ ॥ १.३.२७ ॥ ॐ शब्द इतिचेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॐ ॥ १.३.२८ ॥ ॐ अत एव च नित्यत्वम् ॐ ॥ १.३.२९ ॥ ॐ समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात्स्मृतेश्च ॐ ॥ १.३.३० ॥ ॐ मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिः ॐ ॥ १.३.३१ ॥ ॐ ज्योतिषि भावाच्च ॐ ॥ १.३.३२ ॥ ॐ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॐ ॥ १.३.३३ ॥ ॐ शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि ॐ ॥ १.३.३४ ॥ ॐ क्षत्रियत्वागतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॐ ॥ १.३.३५ ॥ ॐ संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च ॐ ॥ १.३.३६ ॥ ॐ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॐ ॥ १.३.३७ ॥ ॐ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च ॐ ॥ १.३.३८ ॥ ॐ कम्पनात् ॐ ॥ १.३.३९ ॥ ॐ ज्योतिर्दर्शनात् ॐ ॥ १.३.४० ॥ ॐ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॐ ॥ १.३.४१ ॥ ॐ सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॐ ॥ १.३.४२ ॥ ॐ पत्यादिशब्देभ्यः ॐ ॥ १.३.४३ ॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषु प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ॐ आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॐ ॥ १.४.१ ॥ ॐ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॐ ॥ १.४.२ ॥ ॐ तदधीनत्वादर्थवत् ॐ ॥ १.४.३ ॥ ॐ ज्ञेयत्वावचनाच्च ॐ ॥ १.४.४ ॥ ॐ वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि ॐ ॥ १.४.५ ॥ ॐ प्रकरणात् ॐ ॥ १.४.६ ॥ ॐ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॐ ॥ १.४.७ ॥ ॐ महद्वच्च ॐ ॥ १.४.८ ॥ ॐ चमसवदविशेषात् ॐ ॥ १.४.९ ॥ ॐ ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॐ ॥ १.४.१० ॥ (ज्योतिरुपक्रमात्तु) ॐ कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॐ ॥ १.४.११ ॥ ॐ न सङ्ख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॐ ॥ १.४.१२ ॥ ॐ प्राणादयो वाक्यशेषात् ॐ ॥ १.४.१३ ॥ ॐ ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ॐ ॥ १.४.१४ ॥ ॐ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॐ ॥ १.४.१५ ॥ ॐ समाकर्षात् ॐ ॥ १.४.१६ ॥ ॐ जगद्वाचित्वात् ॐ ॥ १.४.१७ ॥ ॐ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत् तद्व्याख्यातम् ॐ ॥ १.४.१८ ॥ (जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति) ॐ अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॐ ॥ १.४.१९ ॥ ॐ वाक्यान्वयात् ॐ ॥ १.४.२० ॥ ॐ प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॐ ॥ १.४.२१ ॥ ॐ उत्क्रमिष्यत एवं भावादित्यौडुलोमिः ॐ ॥ १.४.२२ ॥ ॐ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॐ ॥ १.४.२३ ॥ ॐ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॐ ॥ १.४.२४ ॥ ॐ अभिध्योपदेशाच्च ॐ ॥ १.४.२५ ॥ ॐ साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॐ ॥ १.४.२६ ॥ ॐ आत्मकृतेः परिणामात् ॐ ॥ १.४.२७ ॥ ॐ योनिश्च हि गीयते ॐ ॥ १.४.२८ ॥ ॐ एतेन सर्वेव्याख्याताव्याख्याताः ॐ ॥ १.४.२९ ॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषु प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः ॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥ ॐ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॐ ॥ २.१.१ ॥ ॐ इतरेषां चानुपलब्धेः ॐ ॥ २.१.२ ॥ ॐ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॐ ॥ २.१.३ ॥ ॐ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॐ ॥ २.१.४ ॥ ॐ दृश्यते तु ॐ ॥ २.१.५ ॥ ॐ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॐ ॥ २.१.६ ॥ ॐ दृश्यते च ॐ ॥ २.१.७ ॥ पाठभेद दृश्यते तु ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥ २.१.८ ॥ ॐ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॐ ॥ २.१.९ ॥ ॐ न तु दृष्टान्तभावात् ॐ ॥ २.१.१० ॥ ॐ स्वपक्षदोषाच्च ॐ ॥ २.१.११ ॥ ॐ तर्काप्रतिष्ठानादपि अन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः ॐ ॥ २.१.१२ ॥ ॐ एतेन शिष्टापरिग्रहाऽपि व्याख्याताः ॐ ॥ २.१.१३ ॥ ॐ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् ॐ ॥ २.१.१४ ॥ ॐ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॐ ॥ २.१.१५ ॥ ॐ भावे चोपलब्धेः ॐ ॥ २.१.१६ ॥ ॐ सत्त्वाच्चावरस्य ॐ ॥ २.१.१७ ॥ ॐ असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॐ ॥ २.१.१८ ॥ ॐ युक्तेः शब्दान्तराच्च ॐ ॥ २.१.१९ ॥ ॐ पटवच्च ॐ ॥ २.१.२० ॥ ॐ यथा प्राणादिः ॐ ॥ २.१.२१ ॥ ॐ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॐ ॥ २.१.२२ ॥ ॐ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॐ ॥ २.१.२३ ॥ ॐ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॐ ॥ २.१.२४ ॥ ॐ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॐ ॥ २.१.२५ ॥ ॐ देवादिवदपि लोके ॐ ॥ २.१.२६ ॥ ॐ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॐ ॥ २.१.२७ ॥ ॐ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॐ ॥ २.१.२८ ॥ ॐ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॐ ॥ २.१.२९ ॥ ॐ स्वपक्षदोषाच्च ॐ ॥ २.१.३० ॥ ॐ सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॐ ॥ २.१.३१ ॥ ॐ विकरणत्वान्नेतिचेत्तदुक्तम् ॐ ॥ २.१.३२ ॥ ॐ न प्रयोजनत्त्वात् ॐ ॥ २.१.३३ ॥ ॐ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ॐ ॥ २.१.३४ ॥ ॐ वैष्यम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॐ ॥ २.१.३५ ॥ ॐ कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॐ ॥ २.१.३६ ॥