📚 Aitareyopanishadbhashyam Tamil PDF & Online Reader (ஐதரேயோபநிஷத்³பா⁴ஷ்யம்)

नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं सर्वज्ञमच्युतमपेतसमस्तदोषम् । प्राणस्य सर्वचिदचित्परमेश्वरस्य साक्षादधीश्वरमियां शरणं रमेशम् ॥ प्रादुबर्भूव भगवांस्तपसेतराया नारायणोऽब्जजसुतस्य विशालनाम्नः । तस्मिन् गतेऽध्वरमभूत् सुरविप्रसङ्घो निश्चेतनस्तदनु पद्मभवोऽमुमस्तौत् ॥ तेन स्तुतः(तैः संस्तुतः .हृ) स भगवान् गिरिशेन्द्रमुख्यान् सर्वानबोधयदजेन सहैव तेऽथ । दासत्वमापुरत एव महत्सुराणां दासत्वतः स महिदास इति प्रसिद्धः ॥ शृण्वत्सु तेषु भगवानवदद्रमायै दिव्यां श्रुतिं स परमोऽतिमुदैतरेयीम् । सा बह्वृचैः प्रपठिता चतुराननास्याद् यस्यां रहस्यमुदितं परमं हि विष्णोः ॥ महाभूतिः श्रुतिः सैषा महाभूतिर्यतो हरिः । विशेषेणात्र कथितः सर्वज्ञः शाश्वतः प्रभुः ॥ इति ऋक्संहितायाम् ।

एष पन्था एतत्कर्म एतद्ब्रह्मैतत्सत्यम् । तस्मान्न प्रमाद्येत् तन्नातीयान्न ह्यत्यायन् पूर्वे । येऽत्यायंस्ते ह पराबभूवुः ।

एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः । नित्यं स्वप्राप्तिहेतुत्वात्, कर्तृत्वात् कर्म मातृतः ॥ ब्रह्मैव गुणपूर्णत्वात्, सत्यं साधुस्वरूपतः । क्वापि तं विस्मरेन्नैव त्यक्त्वा तं नेतरं व्रजेत् ॥ पूर्वे नैनं तत्यजुर्हि ब्रह्माद्यास्तेन संसृतेः । मुक्ताः श्रीश्च तदत्यागान्नित्यमुक्ता गुणाधिका ॥

तदुक्तमृषिणा- ‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुर्न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरित आ विवेशेति ।’(ऋ.सं.८.१०१.१४)इति । ‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुः’इति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानीमानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः । ‘न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे’ इति ।

विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः । वर्तितज्ञानतो वङ्गा नरास्तैरवनं सदा । अन्नरूपैर्गृध्नवो हि वङ्गावगधनामकाः ॥ राक्षसा असुरा ईरपादा इति समीरिताः । धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं चतुरात्मकः ॥ वायुर्देवोऽत्रासुराणामैश्वर्य गुण एव हि । ईरपादास्ततः प्रोक्तास्ते त्रयो विष्णुमत्यजन् ॥ पराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः । ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके प्रथमोऽध्यायः ॥

ता इमाः प्रजा अर्कमभितो निविष्टा इममेवाग्निम् । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तरित्यद उ एव बृहद्भुवनेष्वन्तरसावादित्यः । पवमानो हरित आ विविशेति । वायुरेव पवमानो दिशो हरित आविष्टः ॥

देवाश्च ऋषयो मर्त्यसत्तमा इति च त्रयः ॥ आश्रिता विष्णुमेवैकं त्रिस्थानस्थितमच्युतम् । अग्निस्थमाश्रिता मर्त्या विष्णुमर्काभिधं परम् ॥ आ जनैरर्चितत्वात् स ह्यर्क इत्युच्यते हरिः । अग्नौ कर्माणि कृत्वैव मानुषा मुक्तिभागिनः ॥ कर्मभिः शुद्धसत्त्वानां कर्मत्यागोऽपि नान्यथा । आश्रिताः सूर्यगं विष्णुम् ऋषयो बृहदित्यसौ ॥ तेजसा बृंहणादुक्तो, विष्णुरादित्य इत्यपि । आदानात् सर्ववस्तूनाम्, स्वाध्यायेनामुमाश्रिताः ॥ मुच्यन्ते ऋषयो नित्यं नान्यथा तु कथञ्चन । वायुस्थमाश्रिता देवाः पवमानाभिधं हरिम् । संसारात् पावयित्वा यन्महानन्दे मिनोत्ययम् ॥ पवमानस्ततो विष्णुः व्याप्तः सर्वासु दिक्षु च । आश्रितो भगवान् सर्वैः सर्वत्रापि, विशेषतः ॥ आश्रयात् पृथगुक्तोऽयं नित्यानन्दो रमापतिः ॥ १ ॥

उक्थमुक्थमिति वै प्रजा वदन्ति, तदिदमेवोक्थमियमेव पृथिवी । इतो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्याग्निरर्कः । अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । अन्तरिक्षमेवोक्थम् । अन्तरिक्षं वा अनु पतन्त्यन्तरिक्षमनु धावयन्ति ॥ तस्य वायुरर्कः । अन्नमशीतयः । अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । असावेव द्यौरुक्थम् । अमुतः प्रदानाद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्यासावादित्योऽर्कः । अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते- इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् - पुरुष एवोक्थम् । अयमेव महान् प्रजापतिरहमुक्थमस्मीति विद्यात् । तस्य मुखमेवोक्थम् । यथा पृथिवी तथा । तस्य वागर्कः । अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । नासिके एवोक्थं यथाऽन्तरिक्षं तथा । तस्य प्राणोऽर्कः । अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । तदेतद् ब्रध्नस्य विष्टपं यदेतन्नासिकायै विनतमिव । ललाटमेवोक्थम् ॥ यथा द्यौस्तथा तस्य चक्षुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते ॥

तृचाशीतिविभिन्नस्य शस्त्रस्यान्नत्वहेतुतः ॥ विष्णोस्तृचाशीतिवत् स्यात् प्रसिद्धान्नमिति स्फुटम् । अन्नाभिमानिदेवश्च तृचाशीत्याश्च देवता ॥ सोम एव ततश्चान्नमशीतय इतरितम् । अदनाऽऽघ्राणदृष्ट्याख्यभोगत्रयविभागतः ॥ मुखनासाचक्षुषां तद्भोग्यमन्नं हरेः श्रुतम् । अरणं गमनं यस्माद् अर्कः शीघ्रगतित्वतः ॥ श्येन एव, तदाकारा चितिरर्कपदोदिता । सुपर्णप्रतिमा सा, यत् तदारूढो जनार्दनः ॥ तस्मात् तस्यार्क इति सा प्रोच्यते वैदिकैः पदैः । योऽसौ चितिगतो वीन्द्रः सोऽग्निवातरविष्वपि ॥ तथा वाक्प्राणचक्षुष्षु तस्मात् तेऽर्काः प्रकीर्तिताः । तेषु स्थिते सुपर्णे च रूपभेदैः पृथक् पृथक् ॥ स्थितो विष्णुस्तदर्कास्ते तस्मादेव प्रकीर्तिताः । व्याप्तत्वाज्जीवदेहेषु मुखे विष्णोर्मुखं स्मृतम् ॥ नासयोर्नासिका विष्णोरक्ष्णोरेव तदक्षिणी । जीववाक्प्राणचक्षुष्षु तद्वागाद्यास्ततः स्थिताः ॥ विष्णोर्वाग्भार्गवो रामो प्राणोऽस्य नरकेसरी । चक्षुस्तु कपिलो विष्णुरग्न्यादीनां च कारणम् ॥ जीववागादिसंस्थं च सुपर्णमधिसंस्थिताः । अविशेषोऽपि भगवान् पूर्णैश्वर्यस्वरूपतः ॥ अङ्गाङ्गित्वेनैक एव स्वानन्दानुभवे स्थितः । स एव व्यूह्य चात्मानं पृथग्रूप इव स्थितः ॥ सुपर्णनामा भगवान् सुपर्णे च व्यवस्थितः । अग्न्यादिषु च तन्नामा वासुदेवः स संस्थितः ॥ अन्ननामा स एवान्ने चेष्टयन् सर्वमास्थितः । अन्ने स्थितः स एवेशो ह्यन्नदातृगतिप्रदः ॥ तस्यान्तरिक्षगस्यैव नियमादनुपक्षिणः । पतन्ति धावयन्त्यश्वान् नरादींश्च नरादयः ॥ परस्य विष्णोर्धामत्वात् सूर्यो ब्रध्न इतीरितः । निहितश्चैव तल्लोको नासिकायां नतस्थले ॥ पृथिव्यां संस्थितो विष्णुः स्त्रीरूपेण द्युलोकतः । पतितं सर्वमेवात्ति तथा दिवि च संस्थितः ॥ इतो गतं सर्वमत्ति द्युनामा भगवान् परः । भोग्यत्वादाद्य इत्युक्तः एवमाद्यात्तृरूपवान् ॥ एक एव परो विष्णुरत्ताऽन्यैरुपजीव्यतः । आद्यो भवति चान्येषाम्, नोपजीव्यो भवेद् यथा ॥ हरिः स सर्वजीवानाम्, न भुज्यन्ते यथाऽमुना । सर्वे लोकास्तथा कर्तुं नैवेष्टे कश्चन क्वचित् ॥ २ ॥ तमिमं प्रथमज्ञानिपुरुषं चतुराननम् । वासुदेवाभिधं ब्रह्म प्राप प्रपदयोः पुरा ॥ यस्मात् प्रपेदे भगवान् प्रपदाच्चतुराननम् । तस्मात् प्रपदनादेव प्रपदं नाम कीर्तितम् ॥ चतुर्मुखाकारवतां नृणां पादतलोपरि । प्रपदाख्या वर्ततेऽतो, न तु पश्वादिनां क्वचित् ॥ अयादूर्ध्वं ततो विष्णुः प्रपदाद् ऊरुमत्र च । स्थित ऊरू च तावास्ताम् ऊरूर्ध्वगमनाद्धरेः ॥ ककिञ्चिदूर्ध्वं ततो गत्वा वायुना सह केशवः । वायुमाहोरुगरणं कुर्वत्र स्थित इत्यपि ॥ उर्वेव गरणं चक्रे वायुर्यत्र स्थितः सदा । तत्स्थानमुदरं नाम, पुनराह जनार्दनः ॥ उरु स्थानं निवासं मे कुरु विस्तारसंयुतम् । तथाऽकरोत् स वायुश्च तदुरोऽभूद् उरुत्वतः ॥ उरोमध्ये च हृदयम्, तत्रवासो (तत्राऽवासो) हरेः सदा । सूक्ष्मदृष्टियुता ये तु मुनयः शार्कराक्ष्यकाः ॥ उदरे ते परं ब्रह्म वासुदेवमुपासते । हृत्स्थमेव परं विष्णुं ध्यायन्त्यारुणयः सदा ॥ उदरस्थं च हृद्गं च ते उभे ब्रह्म तत्परम् । एकमेव यतस्तस्माद उभये ह्यपि तद्विदः ॥ तत ऊर्ध्वं गतो विष्णुर्वायुना सह दैवतैः । स्थितो मूर्धनि देवेशः श्रितोऽसाविति तच्छिरः ॥ तत्र प्राणात्मना वायुर्मनोरूपेण शङ्करः । शेषः सुपर्ण इन्द्रश्च मनांस्येव पृथक् पृथक् ॥ अहम्भावमनो रुद्रः, शेषोऽसौ पाञ्चरात्रकम् । वैदिकं गरुडश्चेन्द्रो यज्ञादिविषयं मनः ॥ श्रोत्रं चन्द्रो, रविश्चक्षुर्वागग्निः परिकीर्तितः । एते देवास्तदन्ये च सर्वप्राणिषु संस्थितः ॥ उपासते महाविष्णुं परमात्मानमच्युतम् । वाचा हिंसामकुर्वंस्ते विनिन्दन्तः परस्परम् ॥ ते विष्णोराज्ञयाऽवोचन् ‘उत्क्रमाम पृथक् पृथक् । देहाद् अब्जभवस्यास्माद्, यस्मिन्नुत्क्रान्त एव हि ॥ शरीरं पद्यते श्रेयान् स न इत्यवधार्यताम् ’। ततः क्रमेण चाग्न्याद्या निष्क्रान्तास्तेषु सर्वशः ॥ निष्क्रान्तेषु न वै पातः शरीरस्याभवत् क्वचित् । वायावुत्क्रान्त एवैतच्छरीरमपतत् क्षितौ । उदासीनवदास्तां तौ केशवश्चाब्जसम्भवः ॥ तेषां बलपरीक्षार्थं वाय्वादीनां च सर्वशः । पुनस्ते प्राविशन् सर्वे वह्निसूर्यौ शशी शिवः ॥ नोत्थानमभवत् तेषु प्रविष्टेष्वपि सर्वशः । वायौ प्रविष्टे तूत्थानं कायस्यासीत् तदैव च ॥ उच्चैः स्थितत्वादुक्थोऽभूद् वायुरेव ततः प्रभुः । उच्चत्वं च गुणाधिक्यम्, त्वमुच्चोऽसीति तेऽब्रुवन् ॥ भृत्या वयं तवैव स्मः त्वमस्माकं पतिः सदा । स्पर्धामहे त्वद्बलेन त्वया, नान्येन केनचित् ॥ इत्यूचुर्वीन्द्रशेषेशशक्रचन्द्रादिकाः पृथक् । वायुः स संस्तुतस्तैश्च प्रसन्नोभूद् दिवौकसाम् ॥ ४ ॥

तं देवाः प्राणयन्त । स प्रणीतः प्रातायत । प्रातायीती३ तत्प्रातरभवत् । समागादिती३ तत्सायमभवत् । अहरेव प्राणो, रात्रिरपानः ।

तस्माच्छ्रुत्वा परं ब्रह्म देवा नारायणाभिधम् ॥ शिष्यप्रशिष्यादिषु च तेऽनयन् वायुनोदितम् । वायुमप्यनयन् सर्वे यशसा तद्गुणोक्तितः ॥ ये ये गुणान् विजानन्ति वायोस्तान् आविशन् मरुत् । तत्र तत्र प्रविष्टत्वात् प्रततोऽसौ बभूव ह ॥ प्रततत्वात् प्रातरिति तस्य नामाऽभवद्विभोः । सङ्गतश्चाभवज्जीवचिता रूपान्तरेण सः । सङ्गतत्वात् सायमिति तद् रूपं नामतोऽभवत् ॥ वायोस्तत्पुनरध्यात्मं प्राणापानाभिधं द्वयम् ।

वागग्निश्चक्षुरसावादित्यश्चन्द्रमा मनः, दिशः श्रोत्रं स एष प्रहितां संयोगोऽध्यात्मम् । इमा देवताः । अद उ आविरधिदैवतम् । इत्येतत् तदुक्तं भवति ।