📚 Tattvaviveka Sanskrit PDF & Online Reader (तत्त्वविवेकः)

स्वतन्त्रं परतन्त्रं च प्रमेयं द्विविधं मतम् । स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः निर्दोषाखलिसद्गुणः ॥ 1 ॥

तत्वविवेकविवरणम् मङ्गलाचरणम् प्रणम्य रमणं लक्ष्म्याः पूर्णबोधान्गुरूनपि । व्याख्यां तत्वविवेकस्य करिष्यामो यथामति ॥ 1 ॥ ननु परमपुरुषादितत्वानां विवेकः शास्त्र एव कृतः । तत्किमनेन प्रकरणेन । विक्षिप्तसङ्ग्रहार्थमिति चेन्न ॥ सङ्ग्रहस्यापि तत्वसङ्ख्याने कृतत्वात् । सत्यम् । तथापि तत्वसङ्ख्यानोक्तार्थे साक्षित्वेन भगवत्प्रणीततत्वविवेकगतवाक्यान्येवाचार्यैरुदाहृतानीत्यदोषः । तत्रादौ तावत्सामान्येन तत्वस्य विभागोद्देशं करोति । स्वतन्त्रं परतन्त्रं च प्रमेयं द्विविधं मतम् । तत्र प्रमेयमित्यनुवादेनैव तत्वसामान्यलक्षणं चोक्तम् । अनारोपितं हि तत्वम् । यदि नाम कूर्मरोमादिकमनारोपितं किं तावता तत्वं स्यादित्यतः प्रतीतौ सत्यामिति वाच्यम् । तच्च प्रमेयमिति चैकोऽर्थः । तत्वसामान्यलक्षणपरीक्षा यथार्थज्ञानं प्रमा । तद्विषयः प्रमेयंम् । नन्वीश्वरज्ञानं तावत्प्रमा । तत्र शुक्तिरजतादिकं तद्विषयो न वा । न चेत्तस्यासार्वज्ञ्यप्रसङ्गः । तद्विषयत्वे तदपि तत्वं स्यादिति । मैवम् । परमार्थाशेषार्थज्ञत्वमेव सार्वज्ञ्यमित्यङ्गीकारात् । तथाप्यस्मदादीनां शुक्तिरजतादिविभ्रममीश्वरो वेत्ति न वा । वेत्तीति ब्रूमः । विषयविशेषितज्ञानस्यावगमे विषयस्यापि प्रमेयत्वं स्यादिति चेन्न । यत् प्रमया अस्तीति विधीयते तत् प्रमेयमित्यङ्गीकारात् । न चेश्वरादिप्रमा शुक्तिरजतादिविधिरूपा । किं तु भ्रान्तोऽयं शुक्तिकाशकलं कलधौततया कल्पयतीत्यनुवादरूपैव । ननु भ्रमेऽपि इदमिति ज्ञानं तावत्प्रमा । किं तावताऽपि न हि तद्विषयः शुक्तिकायां रजतत्वं येन तत् प्रमेयं स्यात् । ननु इदं रजतमित्येकमेव ज्ञानम् । सत्यम् । अत एव विशिष्टोल्लेखीदमप्रमैवेति उल्लिखितं विशिष्टमतत्वमेवेति । तत्प्रमेयं द्विविधम् ॥ स्वतन्त्रं परतन्त्रं चेतीतिशब्दोऽध्याहार्यः । स्वतन्त्रतत्वअस्वतन्त्रतत्वलक्षणम् यत् स्वसत्तादौ स्वाधीनं न तु परापेक्षं तत् स्वतन्त्रम् ॥ यत् पुनस्तत्र परायत्तं तत् परतन्त्रम् इति सञ्ज्ञानिरुक्तिरेवानयोर्लक्षणम् ॥ मतं प्रमितमित्युक्तार्थे प्रमाणसद्भावसूचनेन प्रकारान्तरं निरस्तं भवति । तथा हि । यदि प्रमेयमेव न स्यात् तदा प्रत्यक्षादिविरोधः । तस्य च भ्रान्तित्वे बाधकं वाच्यम् । न च भ्रान्तिबाधावधिष्ठानावधिविधुरौ विद्येते इति तदेव प्रमेयमस्तु । ननु केशोण्ड्रकादिभ्रमो निरधिष्ठान इति चेन्न । तस्यापि तेजोधिष्ठानत्वाभ्युपगमात् । नास्त्येव प्रमेयमिति ज्ञानस्य प्रमात्वाप्रमात्वयोर्व्याहतिश्च । एके तु एकमेव तत्वमिति मन्यते । तदसत् । प्रत्यक्षादिविरोधात् । भ्रान्तिरियमिति चेन्न । इयमेव प्रतीतिः प्रमा न वा । आद्ये तद्विषयेण तत्बान्तरेण भाव्यम् । द्वितीये प्रत्यक्षादेः प्रमात्वेनोक्त एव दोषः । सर्वस्य स्वतन्त्रत्वे नित्यसुखादिप्रसङ्गः । अस्वातन्त्र्ये न कस्यापि प्रवृत्तिः । अन्धपङ्गुवत्स्यादिति चेन्न । प्रत्यासत्तेरेवानुपपत्तेः । अपरे तु भावाभावतया चेतनाचेतनत्वेन वा नित्यानित्यतया वा नामरूपभेदेन वा द्वे तत्वे ब्रुवते । अन्ये तु नामरूपकर्मभेदेन त्रयम् । केचिद्द्रव्यगुणकर्मसामान्यात्मना चत्वारि । एके समवायेन सहोक्तानि पञ्च । अपरे रूपविज्ञानवेदनासञ्ज्ञासंस्कारान् पञ्चेत्यादि । तत्सर्वमनुपपन्नम् । अत्र केषाञ्चित्स्वरूपेणैवाभावात् । परमप्रमेयस्यच अवान्तरत्वापत्त्या परिगणनस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गाच्चेति । स्वतन्त्रतत्वनिरूपणम् किं तत्स्वतन्त्रप्रमेयमित्यत आह स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुर्निर्दोषाखिलसद्गुणः ॥ 1 ॥ भगवान् इति पूजार्थम् । निर्दोष इति स्वातन्त्र्योपपादनाय । यस्य तु द्वयमप्यसिद्धं तं प्रत्यागमो दर्शनीयः । अनेन स्वतन्त्रपरतन्त्रभेदमङ्गीकृत्यापि स्वातन्त्र्यं शिवशक्त्यादीनामङ्गीकुर्वाणा निरस्ता भवन्ति । विष्णोरन्यत्परतन्त्रमिति वाक्यशेषः । द्विविधमित्युक्त्या स्वतन्त्रपरतन्त्रप्रमेययोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् । अन्यथा द्वे प्रमेये इत्येव ब्रूयात् ॥ तत्र स्वतन्त्रप्रमेयमेकमेवेत्युक्तम् ।

द्विविधं परतन्त्रं च भावोऽभाव इतीरितः । पूर्वापरसदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ॥ 2 ॥

तत्वविवेकविवरणम् परतन्त्रस्य भेदमाह द्विविधं परतन्त्रञ्च भावोऽभाव इतीरितः । भाव इतीरित एका विधा । अभाव इतीरितश्चापरा । एवं परतन्त्रं च द्विविधमिति योज्यम् ॥ ईरित ग्रहणाद्ये भावभावविभागं नेच्छन्ति तेषामागमविरोध उक्तो भवति । किं च भावानभ्युपगमे अभाव एव न स्यात् । प्रतियोगिनोऽभावात् । अभावानभ्युपगतौ प्रतीतिविरोधः । विभागानभ्युपगमे तु प्रतीतिविरोध इति । अत्रापि भावाभावपदाभ्यामेव विधिनिषेधात्मकत्वं द्वयोर्लक्षणं सूचितं भवति ॥ पूर्ववद्विधाग्रहणेनावान्तरभेदश्च ॥ अभावविभागनिरूपणम् तत्र भावनिरूपणस्य बहुत्वात्पश्चादुद्दिष्टस्याप्यभावस्य प्रभेदमादावाह । पूर्वापरसदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ॥ 2 ॥ पूर्वत्वेनापरत्वेन सदात्वेन व्यावर्तकेन त्रिविध इत्यनेनैषां लक्षणान्यप्युक्तानि । योऽभावो वस्तूत्पत्तेः प्रागेवास्ति स पूर्वाभावः । यस्तु वस्तुप्रध्वंसात्परत एवास्ति सोऽपराभावः । यस्तु सदाऽस्ति स सदाभाव इति । अभावपरीक्षानिरूपणम् ननु यदपेक्षया पूर्वमपरं चेत्युच्यते स एव प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः प्रतियोगी । अत्यन्ताभावस्य तु कः प्रतियोगीति । मैवम् । तथा सति प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः प्रतियोगिनियमो न स्यात् ॥ तस्माद्यस्यासौ स एव प्रतियोगीति वाच्यम् । शशविषाणादीनां चाभावोऽत्यन्ताभाव इति स एव प्रतियोगी । अप्रामाणिकस्य कथं प्रतियोगित्वमिति चेत् किमिह तस्य सत्तया कृत्यमस्ति । न हि प्रतियोगित्वं रूपादिवद्धर्मिसत्तासापेक्षम् । प्रतीतिमात्रं तूपयुक्तम् । तदसतोऽप्यस्तीति । इष्यते प्रामाणिकैरिति शेषः ॥ एतेन ये सर्वोप्ययं संसर्गाभाव एव एवेति मन्यन्ते तन्मतमपास्तं भवति । यथा न च कार्यकारणयोः संसर्गस्तथा वक्ष्यते । अत्यन्तासत्प्रतियोगिकस्य तथात्वानुपपत्तेरिति ।

भावाभावस्वरूपत्वान्नान्योन्याभावता पृथक् । चेतनाचेतनश्चेति भावश्च द्विविधः स्मृतः ॥ 3 ॥

तत्वविवेकविवरणम् अन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपत्वनिरूपणम् तथापि नाभावस्त्रिविधः अन्योन्याभावस्य चतुर्थस्य विद्यमानत्वादित्यत आह । भावाभावस्वरूपत्वान्नान्योन्याभावता पृथक् । तादात्म्यप्रतियोगिकोऽभावोऽन्योन्याभावः । भेद इति यावत् । स च यदधिकरणस्तत्स्वरूपमेव ॥ न तु प्रागभावादिवत्पृथक्प्रमेयमिति नाभावत्रित्वभङ्गः ॥ धर्मिस्वरूपत्वादिति वक्तव्ये यद्भावाभावस्वरूपत्वादित्युक्तं तत्प्रपञ्चनार्थम् । अथ वा यद्यन्योन्याभावो न घटादिभ्यः पृथक् तर्हि तेषामभावत्वं स्यात् । स्यादेवैतत् । सर्वभावानां स्वेन रूपेण भावत्वं रूपान्तरेणाभावत्वमिति भावाभावस्वरूपत्वादित्युक्तम् । नन्वन्योन्याभाव इति वक्तव्ये किं भावप्रत्ययेन । मैवम् । नायं भावशब्दो भावसाधनः किं तु कर्तृसाधनः । भावश्चात्र प्रकृत इति तल्प्रत्ययोपपत्तिः । भावविभागनिरूपणम् भावं विभज्य दर्शयति । चेतनोऽचेतनश्चेति भावश्च द्विविधः स्मृतः ॥ 3 ॥ चेतयतीति चेतनः । अनेवंविधोऽचेतनः । स्मृत इति सर्वं चैतन्यमेवेति मतमपवदति ।

नित्यमुक्तश्च सृतियुक् परतन्त्रोऽपि चेतनः । द्विधैव श्रीर्नित्यमुक्ता सृतियुक्च द्विधा मतः ॥ 4 ॥

तत्वविवेकविवरणम् चेतनविभागनिरूपणम् चेतनविभागमाह नित्यमुक्तश्च सृतियुक् परतन्त्रोऽपि चेतनः । द्विधैव.. नित्यमुक्त इति कदापि संसारसम्बन्धो यस्य नास्त्यसावुच्यते । कदाचित्संसारसम्बन्धवान्सृतियुक् । ननु नित्यमुक्तो विष्णुरेव स्वातन्त्र्यात् । अयं तु परतन्त्रविभागोऽभिधीयते । तत्कथं तदन्तर्गतोऽपि चेतनो नित्यमुक्त इति । अत उक्तं परतन्त्रोऽपीति । तथा प्रमाणादिति भावः । अथ वा नित्यमुक्तश्चेत्परतन्त्रो न स्यादित्यत इदमुक्तम् । एव कारेण संसारस्य मिथ्यात्वान्नित्यमुक्त एव चेतन इति मतमपाकरोति ॥ नित्यमुक्तपरतन्त्रचेतननिरूपणम् परतन्त्रोऽपि नित्यमुक्तः क इत्यत आह ॥ .... श्रीर्नित्यमुक्ता । अन्ये तु सृतियुज इति प्रसिद्धमेव ॥ सृतियुक्चेतनविभागनिरूपणम् तत्प्रभेदमाह । सृतियुक् च द्विधा मतः ॥ 4 ॥ मुक्तोऽमुक्त इति....

मुक्तोऽमुक्त इति ह्यत्र ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् । मुक्ताः शतगुणाः प्रोक्ताः रमा तेभ्योऽखिलैर्गुणैः ॥ 5 ॥

तत्वविवेकविवरणम् मुक्तविभागः मुक्तेष्वपि प्रभेदमाह । ....ह्यत्र ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् । मुक्ताः शतगुणाः प्रोक्ताः ....॥ अत्र मुक्तामुक्तयोर्मध्ये । हि शब्देन युवा स्यादित्यादिश्रुतिप्रसिद्धिं सूचयति । रमाया ब्रह्मादिमुक्तसाम्याभावनिरूपणम् ...रमा तेभ्योऽखिलैर्गुणैः ॥ 5 ॥ नित्यं बहुगुणोद्रिक्ता ...। बहुगुणेति गुणशब्दो गणनार्थः ।

नित्यं बहुगुणोद्रिक्ता ततोऽनन्तगुणो हरिः । अमुक्तास्त्रिविधास्तत्र नीचमध्योच्चभेदतः ॥ 6 ॥

तत्वविवेकविवरणम् स्वातन्त्र्यं मुक्तिरिति केषाञ्चिन्मतम् । अतो मुक्तेभ्यो विष्णोर्न व्यावृत्तिरित्यत आह ....ततोऽनन्तगुणो हरिः । स्वरूपाविर्भाव एव मुक्तिरिति भावः । अमुक्तविभगनिरूपणम् अमुक्तानां विभागमाह अमुक्तास्त्रिविधास्तत्र नीचमध्योच्चभेदतः ॥ 6 ॥ तत्र मुक्तामुक्तयोः ।

मुक्तियोग्यास्तत्र चोच्चा नित्यावर्तास्तु मध्यमाः । नीचा नित्यतमोयोग्या द्विधैवाचेतनं मतम् ॥ 7 ॥

तत्वविवेकविवरणम् तान् विविच्य दर्शयति ॥ मुक्तियोग्यास्तत्र चोच्चा नित्यावर्तास्तु मध्यमाः । नीचा नित्यतमोयोग्याः ....॥ तु शब्दोऽवधारणे । तेन यः साधनमनुतिष्ठति स सर्वोऽपि मुच्यत इति मतमपाकृतं भवति । दुःखसंस्था मुक्तियोग्या इत्यादिविभागोऽप्यनेन सङ्गृहीतो भवति । यतः स्वरूपाविर्भावमात्रं मुक्तिर्नागन्तुको लाभोऽतो मुक्तानां भेदवत्त्वे मुक्तियोग्या अपि भेदवन्त इति स्फुटमेवेति नोक्तम् । नित्यतमोयोग्या अपि द्वेधा । प्राप्ततमसः सृतिसंस्थाश्चेति । ते च प्रत्येकं दैत्यादिभेदेन चतुर्धा इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ अचेतनविभागनिरूपणम् एवं चेतनविभागमभिधायाचेतनविभागमाह । ..द्विधैवाचेतनं मतम् ॥ 7 ॥ नित्यानित्यत्वभेदेन.............। एव कारेण सर्वनित्यत्वं सर्वानित्यत्वं च व्यावर्तयति । सर्वनित्यत्वे कारकवैयर्थ्यम् । अभिव्यक्त्यर्थमिति चेत् । तदाऽभिव्यक्तेरप्यसत्या एवोत्पत्तिः । न चेदुक्तवैयर्थ्यानिस्तारः । व्यक्तेरपि व्यक्त्यङ्गीकृतावनवस्था । सर्वानित्यत्वे चोपादानाद्यभावेन सृष्ट्यनुपपत्तिः । क्षणभङ्गस्तु प्रत्यभिज्ञादिना परास्त इति । नित्यत्वानित्यत्वाभ्यां भेदो नित्यानित्यत्वभेदः । नित्यानित्यत्वं नाम विधान्तरं तत्वसङ्ख्याने कथितम् ॥ तत्कथं द्विविधमेवाचेतनमुच्यत इति । नैष दोषः । पुराणादि येनांशेन नित्यं तमशं नित्यवर्गे निधाय येनांशेनानित्यं तमंशमनित्यवर्गे निधायायं विभाग इत्यङ्गीकारात् । तर्हि नित्यानित्यं क्वास्तीति चेन्न । अंशांश्यादेरत्यन्तभेदाभावेन तृतीयराशिसम्भवात् । अत्र तु बुद्ध्यैव विवेक इत्यविरोधः । अत एव संसृष्टासंसृष्टविभागोऽत्र नोक्तः । सूक्ष्मभागस्य नित्येषूपचयभागस्यानित्येष्वन्तर्भावादिति ।