श्रीमत्तन्त्रसारसङ्ग्रहः
(श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्)
॥ अथ प्रथमोऽध्यायः ॥
जयत्यब्जभवेशेन्द्रवन्दितः कमलापतिः ।
अनन्तविभवानन्दशक्तिज्ञानादिसद्गुणः ॥ १ ॥
विधिं विधाय सर्गादौ तेन पृष्टोब्जलोचनः ।
आह देवो रमोत्सङ्गवलिसत्पादपल्लवः ॥ २ ॥
अहमेकोखलिगुणो वाचकः प्रणवो मम ।
अकाराद्यतिशान्तान्तः सोयमष्टाक्षरो मतः ॥ ३ ॥
स विश्वतैजसप्राज्ञतुरीयात्मान्तरात्मनाम् ।
परमात्मज्ञानात्मयुजां मद्रूपाणां च वाचकः ॥ ४ ॥
तद्रूपभेदाः पञ्चाशन्मूर्तयो मम चापराः ।
पञ्चाशद्वर्णवाच्यास्ता वर्णास्तारार्णभेदिताः ॥ ५ ॥
द्विरष्टपञ्चकचतुःपञ्चेत्येवाष्टवर्गगाः ।
अज आनन्द इन्द्रेशावुग्र ऊर्ज ऋतम्बरः ॥ ६ ॥
ऋॄघलृशौ लॄजिरैकत्मैर ओजोभृदौरसः ।
अन्तोर्धगर्भः कपलिः खपतिर्गरुडासनः ॥ ७ ॥
घर्मो ङसारस्चार्वाङ्गश्छन्दोगम्यो जनार्दनः ।
झटितारिर्ञमष्टङ्की ठलको डलको ढरी ॥ ८ ॥
णात्मा तारस्थमो दण्डी धन्वी नम्यः परः फली ।
बली भगो मनुर्यज्ञो रामो लक्ष्मीपतिर्वरः ॥ ९ ॥
शान्तसंवित् षड्गुणश्च सारात्मा हंसळाळुकौ ।
पञ्चाशन्मूर्तयस्त्वेता ममाकारादलिक्षकाः ॥ १० ॥
नारायणाष्टाक्षरश्च ताराष्टाक्षरभेदवान् ।
आद्यैस्तारचतुर्वणैर्भिन्ना व्याहृतयः क्रमात् ॥ ११ ॥
अनिरुद्धादिकास्तासां देवता व्युत्क्रमेण वा ।
ताश्चतुर्मूर्तयस्त्वेव द्वादशार्णपदोदिताः ॥ १२ ॥
नारायणाष्टाक्षराच्च व्याहृतिभ्यस्तथैव च ।
विभेदो द्वादशार्णानां केशवाद्याश्च देवताः ॥ १३ ॥
नारायणाष्टाक्षराच्च व्याहृतित्रिगुणात् पुनः ।
वेदमाता च गायत्री द्विगुणा द्वादशाक्षरात् ॥ १४ ॥
चतुर्विशन्मूतयोस्याः कथिता वर्णदेवताः ।
तद्भेदः पौरुषं सूक्तं वेदाः पुरुषसूक्तगाः ॥ १५ ॥
वैदिकास्सर्वशब्दाश्च तस्मात् सर्वाभिधोस्म्यहम् ।
पञ्चाशद्वर्णभिन्नाश्च सर्वशब्दा अतोपि च ॥ १६ ॥
ऋषिश्च देवतैकोहं तारादीनां विशेषतः ।
छन्दो मदीया गायत्री ताराष्टाक्षरयोर्मता ॥ १७ ॥
उद्यद्भास्वत्समाभासश्चिदानन्दैकदेहवान् ।
चक्रशङ्खगदापद्मधरो ध्येयोहमीश्वरः ॥ १८ ॥
लक्ष्मीधराभ्यामाश्लिष्टः स्वमूर्तिगणमध्यगः ।
ब्रह्मवायुशिवाहीशविपैः शक्रादिकैरपि ॥ १९ ॥
सेव्यमानोधिकं भक्त्या नित्यनिःशेषशक्तिमान् ।
मूर्तयोष्टावपि ध्येयाश्चक्रशङ्खवराभयैः ।
युक्ताः प्रदीपवर्णाश्च सर्वाभरणभूषिताः ॥ २० ॥
तादृग्रूपाश्च पञ्चाशज्ज्ञानमुद्राभयोद्यताः ।
टङ्की दण्डी च धन्वी च तत्तद्युक्तस्तु वामतः ॥ २१ ॥
वासुदेवादिकाः शुक्लरक्तपीतासितोज्ज्वलाः ।
शङ्खचक्रगदाब्जेतः प्रथमो मुसली हली ॥ २२ ॥
सशङ्खचक्रस्त्वपरस्तृतीयः शार्ङ्गबाणवान् ।
सशङ्खचक्रस्तुर्यस्तु चक्रशङ्खासिचर्मवान् ॥ २३ ॥
केशवो मधुसूदनः सङ्कर्षणदामोदरौ ।
सवासुदेवप्रद्युम्नाः दक्षोच्चकरशङ्खिनः ॥ २४ ॥
विष्णुमाधवानिरुद्धपुुरुषोत्तमाधोक्षजाः ।
जनार्दनश्च वामोच्चकरशङ्खिनः ॥ २५ ॥
गोविन्दश्च त्रिविक्रम्ूससश्रीधरहृषीकपाः ।
नृसिंहश्चाच्युतश्चैव वामाधःकरशङ्खिनः ॥ २६ ॥
वामनः सनारायणः पद्मनाभ उपेन्द्रकः ।
हरिः कृष्णश्च दक्षाधःकरे शङ्खधरा मताः ॥ २७ ॥
शङ्खचक्रगदापद्मधराश्चैते हि सर्वशः ।
क्रमव्युत्क्रमपद्मादिगदादिव्युत्क्रमस्तथा ॥ अर्धक्रमः सान्तरश्च षट्सु षट्स्वरिपूर्विणाम् ॥ २८ ॥
वर्णानां देवतानां च नित्यत्वाच्च क्रमः स्वतः ।
व्यक्तिक्रमं ब्रह्मबुद्धावपेक्ष्य क्रम उच्यते ॥ २९ ॥
समासव्यासयोगेन व्याहृत्यादीनां चतुष्टयम् ।
सत्यं चाङ्गानि तारस्य प्रोच्यन्तेष्टाक्षरस्य च ॥ ३० ॥
क्रुद्धमहावीरद्युल्कसहस्रसहितोल्ककाः ।
चतुर्थ्यन्ताः हृदादीनि पृथग्रूपाणि तानि च ॥ ३१ ॥
विष्णोरेवात्यभेदेपि तदैश्वर्यात् तदन्यवत् ।
चक्रशङ्खवराभीतिहस्तान्येतानि सर्वशः ॥ ३२ ॥
मूलरूपसवर्णानि कृष्णवर्णा शिखोच्यते ।
चतुर्विंशन्मूर्तयश्च मूलरूपसवर्णकाः ॥ ३३ ॥
आदिवर्णत्रयं नाभिहृच्छिरस्सु यथाक्रमम् ।
न्यसनीयं च तद्वर्णदेवताध्यानपूर्वकम् ॥ ३४ ॥
पज्जानुनाभिहृदयवाङ्नासानेत्रकेषु च ।
अष्टाक्षराणां न्यासः स्यात् व्याहृत्यादीनां प्रजापतिः ॥ ३५ ॥
मुनिश्छन्दस्तु गायत्री देवता भगवान् हरिः ।
उद्यदादित्यवर्णश्च ज्ञानमुद्राभयोद्यतः ॥ ३६ ॥
तारेण व्याहृतीभिश्च ज्ञेयान्यङ्गानि पञ्च च ।
नाभिहृत्केषु सर्वेषु चतस्रो व्याहृतीर्न्यसेत् ॥ ३७ ॥
द्वादशार्णस्य जगती च्छन्दोन्यत्तारवत् स्मृतम् ।
अच्छवर्णोभयवरकरो ध्येयोमितद्युतिः ॥ ३८ ॥
पदैर्व्यस्तैः समस्तैश्च ज्ञेयान्यङ्गानि पञ्च च ।
अष्टाक्षराणां स्थानेषु बाह्वोरूर्वोश्च विन्यसेत् ॥ ३९ ॥
विश्वामित्रस्तु सन्ध्यार्थे तदन्यत्र प्रजापतिः ।
मुनिर्देवस्तु सवितृनामा स्रष्टृत्वतो हरिः ॥ ४० ॥
प्रोद्यदादित्यवर्णश्च सूर्यमण्डलमध्यगः ।
चक्रशङ्खधरोङ्कस्थदोर्द्वयो ध्येय एव च ॥ ४१ ॥
सताराश्च व्याहृतयो गायत्र्यङ्गानि पञ्च च ।
दोःपत्सन्धिषु साग्रेषु नाभिहृन्मुखेषु च ॥ ४२ ॥
वर्णन्यासश्च कर्तव्यस्तारवन्निखलिं स्मृतम् ।
पञ्चाशदक्षराणां च पुंसूक्तस्यापि सर्वशः ॥ ४३ ॥
अनुष्टुभश्च त्रिष्टुप् च छन्दोस्य त्रिष्टुभोपि वा ।
विष्णुशब्दश्चतुर्थ्यन्तो हृदयेन षडक्षरः ॥ ४४ ॥
तारवत् सर्वमस्यापि श्यामो ध्येयो हरिः स्वयम् ।
वर्णा एव षडङ्गानि षणयोर्भेदयोगतः ॥ ४५ ॥
पज्जानुनाभिहृन्नासाकेषु न्यासश्च वर्णशः ।
एते तु सर्वमन्त्राणां मूलमन्त्रा विशेषतः ॥ ४६ ॥
एतज्ज्ञानात् समस्तं च ज्ञानं स्याच्छब्दगोचरम् ।
एतज्जपात् समस्तानां मन्त्राणां जापको भवेत् ॥ ४७ ॥
पूज्यश्च भगवान् नित्यं चक्राब्जादिकमण्डले ।
हृदये वा चले वापि जले वा केवले स्थले ॥ ४८ ॥
अष्टाक्षरेण सम्पूज्य प्रथमं देवतां पराम् ।
मध्ये सव्ये गुरूंश्चैव दक्षिणे सर्वदेवताः ॥ ४९ ॥
पुनः सव्ये सर्वगुरूनाग्नेयादिषु च क्रमात् ।
गरुडं व्यासदेवं च दुर्गां चैव सरस्वतीम् ॥ ५० ॥
धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं चैव कोणगान् ।
तदन्तः पूर्वदिक्पूर्वमधर्मादींश्च पूजयेत् ॥ ५१ ॥
अपूजिता अधर्मादिदातारस्ते तथाभिधाः ।
निर्ऋतिश्चैव दुर्गा च कामो रुद्रश्च देवताः ॥ ५२ ॥
यमवायुशिवेन्द्राश्च ज्ञेया धर्मादिदेवताः ।
परमः पुरुषो मध्ये शक्तिराधाररूपिणी ॥ ५३ ॥
कूर्मोनन्तश्च पृथिवी क्षीरसागर एव च ।
श्वेतद्वीपो मण्टपश्च दिव्यरत्नमयो महान् ॥ ५४ ॥
पद्ममेतत्त्रयं देवी रमैव बहुरूपिणी ।
सूर्यसोमहुताशाश्च पद्मे श्रीस्त्रिगुणात्मिका ॥ ५५ ॥
आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मानश्च मूर्तयः ।
विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा तथैव च ॥ ५६ ॥
प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहा चेति शक्तयः ।
अष्टदिक्षु च मध्ये च स्वरूपाण्येव ता हरेः ॥ ५७ ॥
ततोनन्तं योगपीठस्वरूपं पूजयेद्धरेः ।
तत्रावाह्य हरिं चार्घ्यं पाद्यमाचमनीयकम् ॥ ५८ ॥
मधुपर्कं पुनश्चाचां स्नानं वासो विभूषणम् ।
उपवीतासने दत्वा गन्धपुष्पे तथैव च ॥ ५९ ॥
लक्ष्मीधरे यजेत्तत्र पार्श्वयोरुभयोर्हरेः ।
हृदयादींस्तथेन्द्रादिदिक्ष्वस्त्रं कोणकेषु च ॥ ६० ॥
वासुदेवादिकान् दिक्षु केशवादींस्ततः परम् ।
मत्स्यं कूर्मं वराहं च नारसिंहं च वामनम् ॥ ६१ ॥
भार्गवं राघवं कृष्णं बुद्धं कल्किनमेव च ।
अनन्तं विश्वरूपं च तद्बहिः पूजयेत् क्रमात् ॥ ६२ ॥
अनन्तब्रह्मवाय्वीशान् वीशं चाग्रे प्रपूजयेत् ।
वारुणीं चैव गायत्रीं भारतीं गिरिजामपि ॥ ६३ ॥
कोणेषु वीन्द्रवामे च सौपर्णीं पूजयेदपि ।
इन्द्रादीन् शेषविध्यन्तान् सभार्यान् सपरिग्रहान् ॥ ६४ ॥
धूपदीपौ ततो दत्वा नैवेद्यं मूलमन्त्रतः ।
अनेन क्रमयोगेन जुहुयात् संस्कृतेनले ॥ ६५ ॥
पुष्पाञ्जलिश्च होमश्च मूलेनाष्टोत्तरं शतम् ।
सकृत् सकृत् पुष्पमन्यैर्होमस्तस्य चतुर्गुणः ॥ ६६ ॥
विसर्जयित्वा नैवेद्यं मूलेन त्रिः समर्च्य च ।
धूपदीपौ पुनर्दत्वा पुनर्मूलेन पूर्ववत् ॥ ६७ ॥
अर्चयित्वा पुनर्ध्यात्वा जपेदष्टोत्तरं शतम् ।
पुनर्ध्यायेद्धरिं सर्वदेवदेवेश्वरं प्रभुम् ॥ ६८ ॥
जपध्यानहुतार्चादीनेवं यः कुरुते सदा ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां भाजनं स्यात् स एव हि ॥ ६९ ॥
सर्वोत्तमं हरिं ज्ञात्वा य एवं भक्तिपूर्वकम् ।
जपध्यानादिभिर्नित्यं पूजयेन्नास्य दुर्लभम् ॥ ७० ॥
भक्तिं कृत्वान्यदेवेषु ब्रह्मरुद्रादिकेष्वपि ।
सर्वोत्कर्षमविज्ञाय विष्णोर्याति तमो ध्रुवम् ॥ ७१ ॥
न यज्ञा न च तीर्थानि नोपवासव्रतानि च ।
दैवतानि च सर्वाणि त्रातुं तं शक्नुयुः क्वचित् ॥ ७२ ॥
हरिर्हि सर्वदेवानां परमः पूर्णशक्तिमान् ।
स्वतन्त्रोन्ये तद्वशा हि सर्वेतः स जगद्गुरुः ॥ ७३ ॥
ब्रह्मादयश्च तद्भक्त्या भागिनो भोगमोक्षयोः ।
तस्माज्ज्ञेयश्च पूज्यश्च वन्द्यो ध्येयः सदा हरिः ॥ ७४ ॥
॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥
यस्य कस्यापि मन्त्रस्य न्यासः पञ्चाशदक्षरैः ।
वीर्यदः केभितो वक्त्रमक्षिकर्णेषु नासयोः ॥ १ ॥
गण्डयोरोष्ठयोर्दन्तपङ्क्योर्मूर्धनि वाचि च ।
दोःपत्सन्धिषु साग्रेषु पार्श्वयोः पृष्ठगुह्ययोः ॥ २ ॥
तुन्दे च हृदि धातूनां सप्तके प्राणजीवयोः ।
सक्षकारान् न्यसेद्वर्णान् नृसिंहः क्षस्य देवता ॥ ३ ॥
जपे न्यासे च विहितः क्षोक्षराणां सदान्ततः ।
प्राणायामो रेचयित्वा पूरयित्वा च कुम्भके ॥ ४ ॥
तारैस्त्रिद्वादशावृत्तैद्य्वेकद्वादशकेन वा ।
तत्तन्मन्त्रेण वा कार्यो गायत्र्या दशतारकैः ॥ ५ ॥
आदावेव जपे कुर्याच्छोषणं दहनं प्लुतिम् ।
वाय्वग्निवारुणैर्बीजैर्ध्यात्वा तन्मण्डले हरिम् ॥ ६ ॥
एकपञ्चाशद्वर्णानां चतुर्विंशतिमूर्तयः ।
आत्माद्या वासुदेवाद्या विश्वाद्या मत्स्यकच्छपौ ॥ ७ ॥
कोलो नृसिंहः सवटुर्जामदग्न्यरघूद्वहौ ।
वासिष्ठयादवौ कृष्णावात्रेयो बुद्धकल्किनौ ॥ ८ ॥
शिंशुमारश्चेति शतं कलाः कलशनामकाः ।
एताभिः सहितां मूलमूर्तिं कुम्भोदके सुधीः ॥ ९ ॥
पूर्वोक्तविधिनाभ्यर्च्य प्रतिमां शिष्यमेव च ।
स्नापयेत् पूर्वमर्चायां जपोनूनः सहस्रतः ॥ १० ॥
मूलमन्त्रस्य चाङ्गानां न्यासः स्नानादनन्तरम् ।
प्रतिमायां सन्निधिकृच्छिष्ये माहात्म्यकृद्भवेत् ॥ ११ ॥