## पाठः
स्क्_१
दुःख-त्रयाऽभिघाताज् जिज्ञासा तद्-अप१घातके हेतौ
दृष्टे सा ^पाऽर्था चेन् न्ऽ ऐकाऽन्ताऽत्य्-अन्ततो ।अ-भावात्।
१ अभि म्, ग्(अ, द्, ग्); अव ज्, स्
स्क्_२
दृष्टवद् आनुश्रविकः स ह्य् अ-विशुद्धि१ क्षयाऽतिशय-युक्तः
तद्-विपरीतः श्रेयान् व्यक्ताऽ-व्यक्त-ज्ञ-विज्ञानात्।
१ अविशुद्धः म्
स्क्_३
मूल-प्रकृतिर् अ-विकृतिर् महद्-आद्याः१ प्रकृति-विकृतयः सप्त
षोडशकस् तु विकारो न प्रकृतिर् न विकृतिः पुरुषः।
१ आद्या व्१, व्२
स्क्_४
दृष्टम् अनुमानम् आप्त-वचनं च१ सर्व-प्रमाण-सिद्धत्वात्
त्रि-विधं प्रमाणम् इष्टं प्रमेय-सिद्धिः प्रमाणाद् धि।
१ आप्तं वचनं व् (एदितोर्ऽस् एमेन्दतिओन्)
स्क्_५
प्रति-विषयाऽध्यवसायो दृष्टं त्रि१-विधम् अनुमानम् आख्यातम्
तल् लिङ्ग-लिङ्गि२-पूर्वकम् आप्त-श्रुतिर् आप्त-वचनं तु३।
१ द्वि व्२ २ लिङ्गि-लिङ्ग क् ३ च व्२, व्१, ज्
स्क्_६
सामान्यतस् तु दृष्टाद् अतीऽन्द्रियाणाम् प्रतीतिर्१ अनुमानात्
तस्माद् अपि चा ऽ-सिद्धम् परो।अक्षम् आप्ताऽगमात् सिद्धम्२।
१ प्रसिद्धिर् व्२, व्१, ग्(द्), य् २ साध्यम् य्, म्
स्क्_७
अति-दूरात् सामीप्याद् इन्द्रिय-घातान् मनो।अन्-अवस्थानात्
सौक्ष्म्याद् व्यवधानाद् अभिभवात् समानाऽभिहाराच् च।
स्क्_८
सौक्ष्म्यात् तद्-अन्-उपलब्धिर् ना ऽ-भावात् कार्यतस् तद्-उपलब्धिः१
महद्-आदि तच् च२ कार्यम् प्रकृति-वि-रूपं स-रूपम्३ च।
१ उपलब्धेः ज्, व्, क् २ तच् च महद्-आदि द्
३ सरूपं विरूपं ज्, व्; विरूपं स्वरूपं ग् (ग्)
स्क्_९
अ-सद्-अ-करणाद् उपादान-ग्रहणात् सर्व-सम्भवाऽ-भावात्
शक्तस्य शक्य-करणात् कारण-भावाच् च सत्-कार्यम्।
स्क्_१०
हेतुमद् अ-नित्यम् अ-व्यापि स-क्रियम् अन्-एकम् आश्रितं लिङ्गम्
साऽवयवं पर-तन्त्रं व्यक्तं विपरीतम् अ-व्यक्तम्।
स्क्_११
त्रि-गुणम् अ-विवेकि विषयः सामान्यम् अ-चेतनं प्रसव-धर्मि
व्यक्तं तथा प्रधानं तद्-विपरीतस् तथा च पुमान्।
स्क्_१२
प्रीत्य्-अ-प्रीति-विषादाऽत्मकाः प्रकाश-प्रवृत्ति१-नियमाऽर्थाः
अन्यो।अन्याऽभिभवाऽश्रय- जनन-मिथुन-वृत्तयश् च गुणाः।
१ प्रवृत्तिर् क्
स्क्_१३
सत्त्वं लघु प्रकाशकम्१ इष्टम् उपष्टम्भकम्२ चलं च रजः
गुरु वरणकम् एव तमः प्रदीपवच् चा ऽर्थतो वृत्तिः।
१ प्रकाशम् क् २उपस्तम्भकं द्
स्क्_१४
अ-विवेक्य्-आदि हि सिद्धम्१ त्रैगुण्यात् तद्-विपर्यया२ऽ-भावात्
कारण-गुणाऽत्मकत्वात् कार्यस्या ऽ-व्यक्तम् अपि सिद्धम्।
१ [म्य् एमेन्दतिओन्]; -आदि-सिद्धस् व्१, व्२; -आदिः सिद्धस् ग्, ज्, य्, म्;
-आदेः सिद्धिस् व्, द्, स्; -आदिर् हि सिद्धं क् २ विपर्यये व्
स्क्_१५
भेदानां परिमाणात् समन्वयाच् छक्तितः प्रवृत्तेश् च
कारण-कार्य-विभागाद् अ-विभागाद् वैश्व-रूपस्य१
१ रूप्यस्य ज्, य्, म्, व्, क्
स्क्_१६
कारणम् अस्त्य् अव्यक्तं प्रवर्तते त्रि-गुणतः समुदयाच्१ च
परिणाम२तः सलिलवत् प्रति-प्रति३-गुणाऽश्रय४-विशेषात्।
१ समुदयाश् क् २ परिमाण व्२
३ प्रतिपत्ति व्१ ३ + ४ पृथक्-पृथग्-भाजन व्२(चोम्म्)
स्क्_१७
सङ्घात-पराऽर्थत्वात् त्रि-गुणाऽदि-विपर्ययाद् अधिष्ठानात्
पुरुषो ।अस्ति भोक्तृ-भावात् कैवल्याऽर्थम्१ प्रवृत्तेश् च।
१ ऽर्थ- व्१, म्, क्
स्क्_१८
जनन१-मरण-करणानां प्रति-नियमाद् अ-युगपत् प्रवृत्तेश् च
पुरुष-बहुत्वं सिद्धं त्रै-गुण्य२-विपर्ययाच् च्ऽ ऐव।
१ जन्म व्२, व्१, ग्(ब्, द्), म्, व्, क्, द् २ त्रि-गुणाऽदि व्२, व्१, य्
स्क्_१९
तस्माच् च विपर्यासात्१ सिद्धं साक्षित्वम् अस्य पुरुषस्य
कैवल्यम् माध्य-स्थ्यं द्रष्टृत्वम्२ अ-कर्तृ-भावश्३ च।
१ विपर्ययात् व्१ २ द्रष्टित्वम् व्२; प्रष्ठित्वम् व्१ ३ -भावाच् व्२
स्क्_२०
तस्मात् तत्-संयोगाद् अ-चेतनं चेतनावद् इव लिङ्गं
गुण-१कर्तृत्वे च२ तथा कर्त्^ एव भवत्य्३ उदासीनः४।
१ गुणाः व्२ २ ।अपि ज्, म्, व् ३ भवतीत्य् ग् (नोते) ४ उदासीना व्२
स्क्_२१
पुरुषस्य दर्शनाऽर्थं कैवल्याऽर्थम्१ तथा प्रधानस्य
पङ्ग्व्-अन्धवद् उभयोर् अपि संयोगस् तत्-कृतः सर्गः।
१ दर्शनाऽर्थः कैवल्याऽर्थस् य्
स्क्_२२
प्रकृतेर् महांस्, ततो ।अहम्- कारस्, तस्माद् गणश् च१ षोडशकः
तस्माद् अपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि।
१ तु व्१
स्क्_२३
अध्यवसायो बुद्धिर् धर्मो ज्ञानं वि-राग ऐश्वर्यम्
सात्त्विकम् एतद्-रूपं तामसम् अस्माद् विपर्यस्तम्।
स्क्_२४
अभिमानो ।अहं-कारस् तस्माद् द्वि-विधः प्रवर्तते सर्गः
एकादशकश् च गणस्१ तन्-मात्रः२ पञ्चकश्३ च्ऽ ऐव।
१ ऐन्द्रिय एकादशकस् व्१, ग्(ब्), य्, म्
२ मात्र- ज्, म्, व्, क्, स्; मात्रकः व्१ ३ पञ्चकञ् स्
स्क्_२५
सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृताद् अहं-कारात्
भूताऽदेस् तन्१-मात्रः स तामसस् तैजसाद् उभयम्।
१ तान् य्, म् (वर्), व्
स्क्_२६
बुद्धीऽन्द्रियाणि चक्षुः१- श्रोत्र-घ्राण-रसन२-त्वग्-आख्यानि३
वाक्-पाणि-पाद-पायू ऽपस्थान्४ कर्म्ऽएन्द्रियान्य् आहुः।
१ श्रोत्र- व्१, म्; कर्ण- य्, म् (वर्)
२ + ३ त्वक्-चक्षू-रसन-नासिका*ख्यानि व्१, य्, म्
३ स्पर्शनानि व्२; स्पर्शनकानि ग् ४ ऽपस्थाः व्२, य्;ऽपस्थं क्
स्क्_२७
उभयाऽत्मकम् अत्र मनः सङ्कल्पकम् इन्द्रियं च सा-धर्म्यात्
गुण-परिणाम-विशेषान् नानात्वम् बाह्य२-भेदाच्३ च।१
१ सङ्कल्पकम् अत्र मनः, तच् च्ऽ एन्द्रियम् उभयथा समाख्यातम्
अन्तस् त्रि-काल-विषयं तस्माद् उभय-प्रचारं तत्। व्२, य्
२ ग्राह्य म् ३ भेदाश् ग्(अ, ए, फ़्), ज्, व्, स्, द्
स्क्_२८
शब्दाऽदिषु१ पञ्चानाम् आलोचन-मात्रम् इष्यते वृत्तिः
वचनाऽदान-विहरण्ऽओत्सर्गाऽनन्दाश् च२ पञ्चानाम्।
१ रूपाऽदिषु व्२, व्१, ग्(ब्, द्) य्, व् २ -स् तु व्२, व्१, म्
स्क्_२९
स्वा-लक्षण्यम्१ वृत्तिस् त्रयस्य स्^ ऐषा भवत्य् अ-सामान्या
सामान्य-कऋअण-वृत्तिः प्राणाऽद्या वायवः पञ्च।
१ लक्षण्या व्१, म्
स्क्_३०
युगपच् चतुष्टयस्य तु१ वृत्तिः क्रमशश् च तस्य निर्दिष्टा
दृष्टे तथा ^प्य् अ-दृष्टे त्रयस्य तत्-पूर्विका वृत्तिः।
१ हि म्
स्क्_३१
स्वां स्वाम् प्रतिपद्यन्ते परस्-पराऽकूत-हेतुकाम्१ वृत्तिम्
पुरुषाऽर्थ एव हेतुर् न केन चित् कार्यते करणम्।
१ हैतुकीं क्, ज्; हेतुकीं व्१(चोम्म्); हेतुकी य्
स्क्_३२
करणं त्रयोदश-विधं तद् आहरण१-धारण-प्रकाश-करम्
कार्यं च तस्य दशधा *हार्यम्, धार्यम् प्रकाश्यं च।
१ आग्रहण व्१,
स्क्_३३
अन्तः-करणं त्रि-विधं दशधा बाह्यं त्रयस्य विषयाऽख्यम्
साम्प्रत-कालम् बाह्यं त्रि-कालम् आभ्य्१-अन्तरं करणम्।
१ अभ्य् व्२, द्
स्क्_३४
बुद्धीऽन्द्रियाणि तेषाम् पञ्च विशेषाऽ-विशेष-विषयाणि१
वाग् भवति शब्द-विषया शेषाणि तु२ पञ्च-विषयाणि१।
१ विषयीणि व्१, ज् २ शेषाण्य् अपि व्२, व्१, य्, म्
स्क्_३५
साऽन्तः-करणा बुद्धिः सर्वं विषयम् अवगाहते यस्मात्
तस्मात् त्रि-विधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि।
स्क्_३६
एते प्रदीप-कल्पाः परस्-पर-वि-लक्षणा गुण-विशेषाः
कृत्स्नम् पुरुषस्या ऽर्थम् प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति।
स्क्_३७
सर्वम् प्रत्युपभोगं यस्मात् पुरुषस्य साधयति बुद्धिः
स्^ ऐव च विशिनष्टि पुनः१ प्रधान-पुरुषाऽन्तरं सूक्ष्मम्।
१ ततः म्
स्क्_३८
तन्-मात्राण्य् अ-विशेषास् तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः
एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश् च मूढाश् च१।
१ सन्तो [शान्तो ?] घोरश् च मूढश् च व्१
स्क्_३९
सूक्ष्मा माता-पितृ-जाः सह प्रभूतैस् त्रिधा विशेषाः स्युः
सूक्ष्मास् तेषां नियता माता-पितृ-जा निवर्तन्ते।
स्क्_४०
पूर्व्ऽओत्पन्नम् अ-सक्तं नियतम् महद्-आदि सूक्ष्म-पर्य्-अन्तम्
संसरति निर्-उपभोगम्१ भावैर् अधि२वासितं लिङ्गम्।
१ निरूप-भोगं ग् २ अति व्२
स्क्_४१
चित्रं यथा *श्रयम् ऋते स्थाण्व्१-आदिभ्यो विना यथा२ छाया
तद्वद् विना ^विशेषैर् न तिष्ठति३ निर्-आश्रयं लिङ्गम्।
१ तन्त्व् क् २ यथा विना ग्, द् ३ -स् तिष्ठति न म्
स्क्_४२
पुरुषाऽर्थ-हेतुकम् इदं निमित्त-नैमित्तिक-प्रसङ्गेन
प्रकृतेर् विभुत्व-योगान् नटवद् व्यवतिष्ठते१ लिङ्गम्।
१ व्यातिष्ठते त्
स्क्_४३
सांसिद्धिकाश् च भावाः प्राकृतिका वैकृताश् च धर्माऽद्याः
दृष्टाः करणाऽश्रयिणः कार्याऽश्रयिणश् च कललाऽद्याः।
स्क्_४४
धर्मेण गमनम् ऊर्ध्वं गमनम् अधस्ताद् भवत्य् अ-धर्मेण
ज्ञानेन चा ऽपवर्गो विपर्ययाद् इष्यते बन्धः।
स्क्_४५
वै-राग्यात् प्रकृति-लयः संसारो भवति राजसाद्१ रागात्
ऐश्वर्याद् अ-विघातो विपर्ययात् तद्-विपर्यासः।
१ राजसाद् भवति व्१(चोम्म्), म्
स्क्_४६
एष प्रत्यय-सर्गो विपर्ययाऽ-शक्ति-तुष्टि-सिद्ध्य्-आख्यः
गुण-वैषम्य१-विमर्दात्२ तस्य च३ भेदास् तु पञ्चाशत्।
१ वैशम्य क् २ विमर्शात् त्, क्; विमर्देन व्२, व्१(चोम्म्), ज्, म्; विमर्दे व्१
३ [मिस्सिन्ग्] व्२, व्१, ज्, म्
स्क्_४७
पञ्च विपर्यय-भेदा भवन्त्य् अ-शक्तेश्१ च करण-वैकल्यात्
अष्टाविंशति-भेदास्२ तुष्टिर् नवधा ^ष्टधा सिद्धिः।
१ अ-शक्तिश् व्१, ग् (एxचेप्त् फ़ोर् द्), ज्, य्, व्, क् २ भेदा व्१, ज्, य्, म्, व्, क्
स्क्_४८
भेदस् तमसो ।अष्ट-विधो मोहस्य च दश-विधो महा-मोहः
तामिस्रो१ ।अष्टा२-दशधा तथा भवत्य् अन्ध-तामिस्रः१।
१ तामिश्रो, -अः द् २ ।अष्ट ग्; ।अष्टो क्
स्क्_४९
एकादश्ऽ एन्द्रिय-वधाः१ सह बुद्धि-वधैर् अ-शक्तिर् उद्दिष्टा२
सप्तदश वधा३ बुद्धेर्४ विपर्ययात्५ तुष्टि-सिद्धीनाम्।
१ वधा ग् २ उपदिष्टा ज्, क् ३ सप्तदश-धा ग्; । च ज्, क्; । तु द्
४ बुद्धिर् य् ५ विपर्ययास् ज्; विपर्यया क्