📚 Nakhastuti English (IAST) PDF & Online Reader (nakhastutiḥ)

पान्त्वस्मान् पुरुहूतवैरिबलवन्मातङ्गमाद्यद्घटाकुम्भोच्चाद्रिविपाटनाधिकपटुप्रत्येकवज्रायिताः । श्रीमत्कण्ठीरवास्यप्रततसुनखरादारितारातिदूरप्रध्वस्तध्वान्तशान्तप्रविततमनसा भाविता (नाकिवृन्दैः) भूरिभागैः ॥ 1 ॥

नखस्तुतिटीका — बालबोधिनी त्रैलोक्यस्तम्भशम्भ्वादिहृद्गुहावासिनं सदा । षड्वर्गदन्तिसन्दोहकृन्तनं नृहरिं भजे । । १ । । परमकारुणिकः श्रीमदानन्दतीर्थमुनिः सर्वारिष्टाटवीदावानलं भक्तेष्टचिन्तामणिं नखरस्तवं भक्तानुजिघृक्षया विधित्सुः श्रीनृसिंहनखराणां संसारकारणीभूतदुर्ज्ञान दुष्कर्माभिमानिसर्वदैत्यहन्तृत्वेन तन्मूलकसकलानिष्टनिवर्तकत्वमत एव ब्रह्मेशाद्यखिललेखाद्युत्तमाधिकार्युपास्यत्वं च प्रतिपादयन् स्वोपलक्षितसकलसत्पुरुषसंरक्षणं प्रार्थयते - पन्त्विति । । पुरुहूतवैरिबलवन् मातङ्गमाद्यद्घटाकुम्भोच्चाद्रिविपाटनाधिकपटु प्रत्येकवज्रायिताः । पुरु भूयिष्ठं हूयते यज्ञेष्विति पुरुहूतः पुरन्दरस्तस्य । वैरमेषामस्तीति वैरिणो दैत्याः ‘‘अत इनिठना’विति मत्वर्थे इनिः । बलमेषामस्तीति बलवन्तः ‘तदस्यास्त्यस्मिन्नीतीऽति मतुप् । ‘‘मादुपधायाश्च मतो र्वोऽयवादिभ्य’ इति मतुपो मकारस्य वकारः । बलवन्तश्च ते मातङ्गाश्च बलवन्मातङ्गा महागजा इत्यर्थः । पुरुहूतवैरिणो बलवन्मातङ्गा इव पुरुहूतवैरिबलवन्मातङ्गाः । ‘‘उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे’ इत्युपमानोत्तरपदसमासः । तेषां माद्यन्ती मदं प्राप्ता घटा । यद्यपि घटाशब्दो गजसमुदायवाचकः तथापि मातङ्ग शब्दसमभिव्याहारबलात् ‘‘स कीचकैर्मारुतपूर्णरन्ध्रै’रित्यादाविव ‘‘विशिष्टवाचकानां शब्दानां सति विशेषणे विशेष्यमात्रपरत्वं’मित्यतः प्रकृते समुदायमात्रपरः । तस्या ये कुम्भाः कुम्भस्थलानि ते उच्चाद्रय इव उन्नतपर्वता इव तेषां विपाटनं विदारणं तस्मिन्नधिकमत्यन्तं पटवोऽधिकपटवः अतिसमर्था इत्यर्थः । एकमेकं प्रत्येकं वीप्सायामव्ययीभावः । वज्रवदाचरन्तीति वज्रायिताः । ततः पुरुहूतवैरिबलवन्मातङ्गमाद्यद्घटाकुम्भोच्चाद्रि विपाटनाधिकटपटवश्च ते प्रत्येकवज्रायिताश्चेति कर्मधारयः । । भूरि बहु भागो भाग्यं येषां ते भूरिभागा ब्रह्मादयस्तैः । ‘‘भागो भाग्यांशतुर्यांशा’ इति यादवः । दारिशान्ततारातिदूरप्रध्वस्तध्वान्तप्रविततमनसा दारिता विदारिता अरातयः कामादिषड्वर्गा येन तद्दारिताराति दूरात्प्रध्वस्तं निरस्तं दूरप्रध्वस्तम् अनादितऽविद्यामानमित्यर्थः । ब्रह्मादियोगिनां भगवद्विषयकान्तःकरुणवृत्तिरूपज्ञानप्रवाहस्यापीदं प्रथमताभावेनानादित्वाद्भगवद्विषयकज्ञानाभावलक्षणज्ञानस्य दूरप्रध्वस्तत्वमिति भावः । तादृशं ध्वान्तमज्ञानलक्षणान्धकारो यस्य तद्दूरप्रध्वस्तध्वान्तमत एव शान्तं रागादिदोषाकलुषितं भगवन्निष्ठं वा प्रविततं प्रकर्षेण विततं विस्तृतं स्वस्वयोग्यतानुसारेण भगवत्स्वरूपगुणकर्मादि बह्वर्थविषयकमित्यर्थः । तादृशं यन्मनस्तेन । । भाविता ध्याताः । दारिता अरातयो यथा भवति तथा दारितारातीति क्रियाविशेषणं वा भाविता इत्यनेनान्वयः । श्रीमत्कण्ठीरवास्यप्रततसुनखराः श्रिया महालक्ष्म्या नित्ययुक्तः श्रीमान् नित्ययोगे मतुप् । ‘‘भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । सम्बन्धेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुबादयः’ इत्युक्तेः । तादृशो यः कण्ठीरवास्यः कण्ठीरवस्य सिंहस्यास्यमिव मुखामिवास्यं मुखं यस्य स तथोक्तस्तस्य प्रतता व्याप्ताः प्रख्याता इति वा ये सुनखराः शोभननखराः । अस्मान् पान्तु रक्षन्तु । ‘‘पा रक्षण’ इत्यस्माल्लोट् । । १ । ।

नखस्तुतिटीका — मन्दबोधिनी । । श्रीवेदव्यासाय नमः । । लक्ष्मीनारायणं देवं व्यासमध्वजयादिकान् । । गुरून् मूलादिपरमान् वन्दे विद्यागुरूंश्च मे । । १ । । छलारिनरसिंहार्यशिष्यः शेषाभिधो बुधः । नरसिंहनखस्तोत्रपञ्चिकां कुरुतेञ्जसा । । २ । । अत्र किल कथां कथयन्ति । कदाचित्त्रिविक्रमपण्तिाचार्यवर्यः श्रीमध्वाचार्यैः सह बदरिकाश्रमं प्रति जगाम । तत्र देवालयकवाटं पिधाय नरनारायणं श्रीमध्वाचार्ये पूजयति सति, इदानी श्रीमध्वाचार्याः किं कुर्वन्ति इति जिज्ञासायां कवाटविवरेण निरीक्षमाणः सन् जाम्बवान् श्रीकृष्णरूपे रामाकारमिव श्रीमध्वरूपे हनुमदाकारं दृष्ट्वा तदा तेषां वायुत्वं विश्वस्य मूलरूपस्य वायोस्तदवताराणां स्तुतिं प्रणिनाय । तस्या लोके ख्यात्यर्थं श्रीमध्वाचार्याणां प्रदर्शयित्वा वायुस्तुतिपुनश्चरणकारिणां तत्तत्काम्यफल प्रदत्वरूपवरं प्रार्थयामास । । ततः श्रीमध्वाचार्याः सर्वपण्तिप्रवरेण त्रिविक्रमपण्तिाचार्येण शिष्यभावेन प्रदर्शितवायुस्तुतिरूपग्रन्थं दृष्ट्वा प्रसन्नाः सन्तः एकैकश्लोकस्यैकैकाभीष्ट प्रदत्वरूपं वरं दत्वा विष्णुस्तुतिं विना केवलमात्मस्तुतिमसहमानाः सर्वानिष्टनिवर्तकश्रीनृसिंह नखस्तुतिप्रतिपादकश्लोकद्वयं विरचय्य मङ्गलाचरणरूपत्वेन तदादौ निबन्धनं कुरु सम्पुटाकारेण आदावन्ते च पठतां फलं भविष्यतीत्युक्त्वा श्लोकद्वयं ददुरिति । । तत्रायमाद्यश्लोकः । । पान्त्वस्मानिति । । हे प्रतत स्तम्भादिसर्वत्र व्याप्त । अथवा प्रकर्षेण तत देशतः कालतः गुणतश्च व्याप्त । ‘‘देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः । सा समस्ता हरेरेव न ह्यन्ये पूर्णसद्गुणाः’ इत्युक्तेः । हे श्रीमत्कण्ठीरवास्य । श्रीः लक्ष्मीः कान्तिर्वा अस्यास्तीति श्रीमान् । ‘‘श्रीः पद्मकान्तिसम्पदो’रित्यभिधानात् । कण्ठीरवः सिंहः तस्य आस्यमिव आस्यं मुखं यस्य सः कण्ठीरवास्यः । ‘‘कण्ठीरवो गजरिपुः हरीन्द्रः श्वेतपिङ्गः’ इत्यभिधानम् । श्रीमांश्चासौ कण्ठीरवास्यश्चेति श्रीमत्कण्ठीरवास्यः । तस्य सम्बुद्धिः श्रीमत्कण्ठीरवास्य हे लक्ष्मीनरसिंह । तवेति शेषः । सुनखराः शोभननखाः । ‘‘नखोऽस्त्रीनखरो द्वयो’रित्यमरः । अस्मान् । एते च अहं च वयं, तानस्मानित्यर्थः । । ‘‘मदादिभिः समासोक्तौ यत्परं तदवशिष्यत’ इति वचनात् । एतच्छब्देनात्र बुद्धिस्थो योग्य एव जनो ग्राह्योऽतो न कश्चिद्दोषः । अथवा सप्तमीशौण्ैरिति वचनात् आदिबहुवचनमाद्यर्थे । तथा च मदादिकान् सर्वान् सज्जनानित्यर्थः । । यद्वा अस्मदोर्द्वयोश्चेति एकत्वेनापि बहुवचनविधानान्मामित्यर्थः । । पान्तु । । रक्षन्तु । अस्मद्वैरिनिरसनद्वारेणास्मन्मनोरथं कुर्वन्त्विति भावः । पा रक्षण इति धातोः प्रार्थने लोट् । पातुपातात् पातां पान्तु इति रूपाणि । यद्वा श्रीमत्कण्ठीरवास्यप्रततसुनखरा इत्यन्तमेकं पदम् । अस्मिन् पक्षे श्रीमत्कण्ठीरवास्यस्य लक्ष्मीनरसिंहस्य प्रतताः विस्तृताः सुनखराः अस्मान् पान्त्विति सम्बन्धः । कथम्भूताः सुनखराः ? । । पुरुहूतवैरिबलवन्मातङ्गमाद्यद्घटाकुम्भोच्चाद्रिरिपाटनाधिकपटुप्रत्येकवज्रायिताः । । पुरुहूतः इन्द्रः । ‘‘पुरुहूतः पुरन्दर’इत्यमरः । बलं स्थौल्यं शक्तिर्वा येषामस्तीति बलवन्तः । ‘‘बलं सैन्यं बलं स्थौल्यं बलं शक्तिर्बला सुर’ इति यादवः । बलवन्तश्च ते मातङ्गाः च गजाश्च बलवन्मातङ्गाः मत्तगजा इति यावत् । पुरुहूतवैरिण एव बलवन्मातङ्गाः पुरुहूतवैरिबलवन्मातङ्गाः । तेषां माद्यन्त्यश्च ताः मदोदकं स्त्रवन्त्यः घटाश्च समूहाः पङ्क्त्यो वा तथोक्ताः । यद्यपि ‘‘घटा तु करिणां व्यूहे पङ्क्तौ तेषां तथैव चे’त्यभिधानेन घटाशब्दः करिसमूहादिवाचक एव, न केवलं समूहवाचकः । तथापि विशिष्टवाचकानां शब्दानां पृथग्विशेषणवाचकपदसन्निधाने विशेष्यमात्रपरत्वमिति न्यायात्, प्रकृते च मातङ्गेति विशेषणपदसन्निधाने विशेष्यमात्रपरत्वमिति न्यायात्, प्रकृते च मातङ्गेति विशेषणपदसन्निधानात् केवलं समूहवाचक एव न करिसमूहादिवाचकः । अत एव ‘‘बृंहितं करिगर्जित’मित्याद्यभिधानेन बृंहितादिशब्दानां करिगर्जनादिवाचक- त्वेऽपि ‘‘करिणां गुरुबृंहितानि चे’ -त्याद्यभियुक्तप्रयोगाः सङ्गच्छन्ते । माद्यद्घटानां कुम्भाः शिरः पम्रूिपकुम्भस्थलानि । त एव उच्चाद्रयः उन्नताः पर्वताः तेषां विपाटने विदारणे । अधिकं यथा भवति तथा पटवः अत्यन्तसमर्था इत्यर्थ । ते च ते प्रत्येकवज्रायिताश्च । वज्रवदाचरन्तीति ते वज्रायिताः । प्रत्येकं वज्रायिताः प्रत्येकवज्रायिताः पृथक् पृथक् वज्रसदृशा इत्यर्थः । अधिकपटुप्रत्येकवज्रायिता इति विशेषणद्वयेन, सिंहस्य सर्वे नखा मिलित्वा एकैकगजविदारणे समर्थाः, श्रीनरसिंहस्य एकैकोऽपि नखो युगपदनेकदैत्यगजसंहरणे समर्थ इति महावैलक्षण्यं द्योतयति । अथवा विशेषणद्वयेन मिलितानां सर्वनखानां सर्वदैत्यविदारणे शक्तिरस्तीति किमु वक्तव्यमिति कैमुत्यं न्यायं सूचयति । यथा सिंहनखानां मातङ्गकुम्भविदारणे शक्तिः तथा दैत्यसमूहशिरोरूपकुम्भविदारणे नरसिंहनखानां शक्तिरस्तीति सूचनाय कुम्भपदोपादानम् । यथा इन्द्रवज्रस्य पर्वतविदारणे शक्तिः तथा नृसिंहनखानां दैत्यसमूहशिरोलक्षणकुम्भाख्य- पर्वतविदारणे शक्तिरस्तीति ज्ञापयितुमुच्चाद्रीति पदं स्वीकृतमिति ज्ञेयम् । इन्द्रवत् नखातिरिक्तपृथग्वज्राकाङ्क्षा नास्तीति सूचनाय वज्रायिता इति विशेषणम् । कण्ठीरवास्येति विशेषोक्त्या विशेषविधिः शेषनिषेधं गमयतीति न्यायेन आस्यातिरिक्तावयवजातस्य पुरुषाकारत्वं गम्यते । तथा च कण्ठीरवास्येत्यनेन पुरुषान्तरे स्थितायाः मृगान्तरे च स्थितायाः शक्तेः हरौ अवस्थानं सूचयति । पुनः कथम्भूता सुनखराः । । नाकिवृन्दैः । नाकः स्वर्गो एषामस्तीति नाकिनो देवाः तेषां वृन्दै समूहैः कर्तृभिः कर्तरि तृतीया । दारितारातिदूरप्रध्वस्तध्वान्तशान्तप्रविततमनसेति करणे तृतीया । दारिताः विदारिताः (विक्षरिताः) नाशं प्रापिताः । अरातयः कामादिशत्रवः यस्य तत् दारिताराति । दूरे प्रध्वस्तं निरस्तं ध्वान्तमज्ञानलक्षणमन्धकारो यस्य तत् दूरप्रध्वस्तध्वान्तम् । अत एव शान्तं भ गवन्निष्ठोपेतम् । अथवा शान्तप्रविततं शान्ते सुखरूपे प्रे विष्णौ विततं विशेषेण व्याप्तं च । ‘‘अकयप्रविसम्भूमसखहा विष्णुवाचका’ इत्यभिधानात् । दारिताराति च तत् दूरप्रध्वस्तध्वान्तं च तत् शान्तं च तत् प्रविततं च तत् मनश्चेति विग्रहः । अथवा दारिताः हस्ताभ्यां पाटिताः अरातयो हिरण्यकशिपुप्रभृतयो येनासौ दारितारातिः श्रीनृसिंहः तेन तत्प्रसादेनेत्यर्थः । दूरं यथा भवति तथा प्रध्वस्तं ध्वान्तमज्ञानोपलक्षितकामादिशत्रुजातं यस्य तत् । अत एव शान्तं विषयेषु नष्टवीर्यमत एव प्रविततम् । प्रोपसर्गः प्रकृष्टत्ववाचकः । विशब्दो विष्णुवाचकः । ‘‘विः पाक्षिपरमात्मनो’रित्यमरः । तथा च प्रविः प्रकृष्टो विष्णुः सर्वोत्तमो हरिरित्यर्थः । तस्मिन् ततं गतं तत्रैवासक्तमित्यर्थः । एवम्भूतेन मनसा । । भाविताः । । ध्याताः । नाकिवृन्दैर्भाविता इत्यनेन किमु ऋष्यादिभिरिति कैमुत्यं सूचितम् । लक्ष्मीनरसिंहस्य नखध्यानेनैव सर्वाभीष्टप्राप्तिः किमु सर्वावयवध्यानेनेति कैमुत्यसूचनार्थं नखानां स्तुतिः कृतेति विद्वद्भिर्बोध्यम् । । १ । ।(२)